Yer Altı Kök/Kiler Deposu Nasıl Yapılır (Root Cellar)

Yer altı kök/kiler deposu (root cellar), elektrik kullanmadan sebze-meyveyi aylarca taze tutan, toprağın doğal serinliğinden ve neminden yararlanan geleneksel bir depolama yapısıdır. Patates, soğan, havuç, elma, lahana gibi ürünler; toprağın altındaki sabit serin (yaklaşık 2-10 derece) ve nemli ortamda buzdolabına gerek kalmadan uzun süre bozulmadan kalır. Bir kileri, bir bahçe köşesine ya da yamaca gömerek yapabilirsiniz. Bu yazıda yer altı kök deposunun yapımını ve doğru havalandırmasını anlatıyoruz.

Kiler nasıl çalışır

Kök deposunun sırrı üç şeydir: serinlik, nem ve havalandırma. Toprağın belli bir derinliği yıl boyunca serin kaldığından, gömülü kiler yazın bile soğuk kalır. Toprak aynı zamanda nemli olduğundan, ürünlerin kuruyup pörsümesini önleyen yüksek nem sağlanır. Üçüncü ve en çok atlanan unsur havalandırmadır: ürünlerin verdiği gaz (etilen) ve fazla nemin dışarı atılıp taze havanın girmesi için doğru bir hava dolaşımı gerekir; havalandırma olmazsa ürünler çürür ve küf yapar.

Kök deposu kesiti: gömülü oda toprakla serin kalır; taze hava alçaktan girer, ısınan-nemlenen hava yüksek egzoz bacasından çıkar.

Malzeme ve alet listesi

Gerekenler: yapı için betonarme, beton blok, taş ya da hazır beton büz/menfez borusu; toprakla temas eden yüzeyler için su yalıtım membranı; iki adet havalandırma borusu (biri alçak giriş, biri yüksek egzoz); raflar için ahşap ya da metal; ürünleri koymak için kasa/sepet; drenaj için delikli boru ve çakıl; kapı (yalıtımlı). Aletler: kazı için kürek/kazma (ya da küçük ekskavatör), matkap, su terazisi. Yamaç varsa kazı işi kolaylaşır; bir önceki yamaç yazımızdaki istinat-drenaj prensipleri burada da geçerlidir.

Yer seçimi ve kazı

Kileri, su basmayan, taban suyu yüksek olmayan bir yere yapın; en iyisi kuru, hafif yüksek ya da yamaçlı bir zemindir. Zemin suyu yüksekse kiler sürekli su alır. Odayı, ürünlerin donmayacağı ama yeterince serin kalacağı derinlikte (bölgenizin don derinliğinin altında) konumlandırın. Yamaca yapıyorsanız yatay olarak içeri oyabilir, düz araziye yapıyorsanız aşağı kazıp üstünü örtebilirsiniz. Kazı sırasında toprak kesme yüzeylerinin göçmemesine dikkat edin; derin çukurlarda destekleme yapın.

Yapı, su yalıtımı ve drenaj

Oda yapısını (beton, blok ya da büz) kurun; üzerine binecek toprak yükünü taşıyacak kadar sağlam olmalı, özellikle tavan bu yükü kaldırmalı. Toprakla temas eden dış yüzeylere kesintisiz su yalıtım membranı uygulayın; kiler nemli olacaktır ama bu, içeride kontrollü nemdir, dışarıdan sızan su değil. Çevreye ve tabana drenaj yaparak (delikli boru + çakıl) yer altı suyunu uzaklaştırın. Tabanı toprak ya da çakıl bırakmak nemi doğal tutmaya yardım eder; ancak su basıyorsa drenajlı sert taban tercih edin.

Havalandırma: iki borulu sistem

Kilerin kalbi doğru havalandırmadır ve bunun için iki boru kullanılır. Taze hava giriş borusu, odanın alt seviyesine yakın açılır; soğuk-ağır taze hava buradan içeri girer. Egzoz (çıkış) borusu ise odanın en üst noktasından başlayıp çatının üstüne kadar yükselir; ısınan, nemlenen ve etilen gazı biriken hava yükselip buradan dışarı atılır. İki borunun bu şekilde (biri alçak giriş, biri yüksek çıkış) konumlanması, sürekli ve doğal bir hava dolaşımı yaratır. Boruların dış uçlarına, haşere ve kuş girmesini önleyen tel ızgara ve yağmur şapkası takın; kışın aşırı soğukta girişi kısmak için ayarlanabilir kapak faydalıdır.

İki borulu havalandırma: soğuk taze hava alçak borudan girer, ısınıp nemlenen hava yüksek egzoz borusundan çıkar; sürekli doğal dolaşım sağlanır.

Raflar, kullanım ve güvenlik

İçeriye, ürünleri yerden ve duvardan uzak tutacak (hava dolaşımı için) ahşap ya da metal raflar yapın; farklı ürünler farklı raflarda durmalı, çünkü bazıları (elma gibi) yaydığı gazla diğerlerini çabuk olgunlaştırır. Nem ve sıcaklığı bir termometre-higrometreyle takip edin; çok kuruysa yere su serpin, çok nemliyse havalandırmayı artırın. Güvenlik açısından: gömülü, kapalı bir mekân olduğu için içeride yeterli hava akışı olduğundan emin olun ve kapıyı içeriden açılabilir yapın. Üzerine binen toprak yükünü taşıyan tavanın sağlamlığını ihmal etmeyin; oturulmasa da çöken bir kiler tehlikelidir, büyük yapılarda mühendis onayı alın.

Uygulamalı videolar

Bu kileri küçük bir bahçe deposundan büyük bir mahzene kadar ölçeklendirebilir, evin bodrumuna bitişik bir bölme olarak da yapabilirsiniz. Böylece yer altı ve toprak evleri konusundaki yeni yazı grubunu tamamlamış olduk; temel, su yalıtımı, istinat, doğal yapı, yeşil çatı ve depolama detaylarını bir arada ele aldık.