Meymand (İran): Ateşin İsiyle Korunan Binlerce Yıllık Kaya Köyü

İran’ın Kerman eyaletinde, Şehr-i Babek yakınlarındaki Meymand (Maymand), dünyanın en eski sürekli yerleşimlerinden biridir; iki bin ile üç bin yıldır kesintisiz olarak içinde yaşanan, tamamen kayaya elle oyulmuş bir troglodit köyüdür. Burada evler, yumuşak volkanik kayanın içine kazılmış odalardan oluşur ve bu odalar üst üste, beş kata kadar istiflenir. Köyün UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alması da bu olağanüstü sürekliliği ve özgünlüğü nedeniyledir. Daha önce İran’daki Kandovan’ı ele almıştık; Meymand, aynı ülkede ama tamamen farklı bir kaya evi geleneğini temsil eder.

Meymand’ı teknik açıdan benzersiz kılan bir ayrıntı vardır: burada ateşin dumanı, bir kusur değil, bir yapı malzemesidir. Yüzyıllar boyunca yakılan ateşlerin isi, tavan ve duvarları kaplayarak kayanın dökülmesini ve ufalanmasını önlemiş; adeta doğal bir koruyucu tabaka oluşturmuştur. Bu yazıda Meymand’ı ve bu eve özgü gerçek yapım ayrıntılarını, kendi kaya evini düşünenler için somut biçimde ele alıyoruz.

İçindekiler

• Meymand: kayaya elle oyulmuş köy
• Kicheh: 400 birim, 2500 oda, beş kat
• İs tabakası: kayayı koruyan duman
• Oda ölçüleri ve düzeni
• Su, qanat ve mevsimlik göç
• Yapım planı ve teknik detaylar
• Uygulamadan görüntüler
• Kaya evi açısından değerlendirme

Meymand: kayaya elle oyulmuş köy

Meymand, bir yamacın volkanik kayasına elle oyulmuş, birbirine geçmiş odalardan oluşan bir köydür. Buradaki evler taş yığılarak değil, tamamen kayanın içi boşaltılarak yapılmıştır; yani her oda, kayanın içine kazılmış bir oyuktur. Odalar üst üste ve yan yana dizilerek, yamaç boyunca yükselen çok katlı bir doku oluşturur. Dışarıdan bakıldığında, kayanın yüzünde sıra sıra küçük kapılar ve girişler görünür; asıl yaşam ise bu kapıların ardındaki kaya odalarındadır.

Bu köyün en dikkat çekici yanı, yaşının ve sürekliliğinin bilinmesidir: Meymand, iki bin ile üç bin yıldır kesintisiz olarak yaşanmaktadır. Bugün nüfusu azalmış olsa da (yaklaşık 30-40 kişi, yarısı yıl boyu kalıcı), köy hâlâ yaşamaktadır ve odaların büyük bölümü korunmaktadır. Daha önce tanıttığımız Kandovan doğal kaya konilerine oyulurken, Meymand bir yamacın kaya kütlesine yatay ve dikey olarak oyulur; ikisi de İran’ın zengin kaya evi geleneğinin farklı yüzleridir.

Kicheh: 400 birim, 2500 oda, beş kat

Meymand’ın yapısı, “kicheh” denen birimlerle ölçülür. Bir kicheh, tek bir aileye ait, bir giriş etrafında toplanmış oda grubudur; her kicheh içinde bir ile yedi arasında oda bulunabilir. Köyün tamamında yaklaşık 400 kicheh ve toplam 2.500 el ile kazılmış oda vardır. Bu, tek tek ailelerin yüzyıllar boyunca kayaya oda ekleye ekleye oluşturduğu devasa bir dokudur.

Bu odaların bir başka çarpıcı özelliği, üst üste beş kata kadar istiflenebilmesidir. Yani Meymand, sadece yatayda yayılan bir köy değil, kayanın içinde düşeyde de yükselen çok katlı bir yerleşimdir. Bir katın tavanı, çoğu zaman üstteki odanın tabanını oluşturur. Bu düşey istifleme, hem araziyi verimli kullanır hem de kalın kaya katmanlarının birbirini taşımasını sağlar. 2.500 odanın elle, basit aletlerle kazıldığı düşünülürse, Meymand insan emeğinin kayada nelere ulaşabileceğinin çarpıcı bir kanıtıdır.

İs tabakası: kayayı koruyan duman

Meymand’ın en özgün teknik çözümü, ateşin isiyle ilgilidir. Bu köyün oyulduğu volkanik kaya, zamanla yüzeyden dökülmeye ve ufalanmaya eğilimlidir. Meymand halkı bu soruna, hiç beklenmedik bir çözüm bulmuştur: içeride yakılan ateşlerin (ocakların) dumanı, yüzyıllar boyunca tavan ve duvarları kaplayarak kalın bir is (kurum) tabakası oluşturmuş; bu tabaka da kayanın yüzeyini bağlayarak dökülmesini ve ufalanmasını önlemiştir. Yani duman, burada bir kirlilik değil, kayayı koruyan doğal bir kaplamadır.

Bu is tabakasının bir başka faydası daha vardır: sivrisinek ve diğer böceklerin bu yüzeylere yerleşmesini engeller. Böylece sürekli yanan ocak, Meymand’da üç işi birden görür: ısıtır, pişirir ve dumanıyla hem kayayı sağlamlaştırır hem de böcekleri uzak tutar. Bu, kaya evinde bir “sorunun” (isli duman) nasıl bir “çözüme” dönüştürülebileceğinin eşsiz bir örneğidir. Kendi kaya evini düşünen biri için buradaki ders açıktır: yumuşak, dökülmeye eğilimli bir kayada, iç yüzeyi bağlayacak ve koruyacak bir kaplama (Meymand’da is, başka yerde sıva) her zaman gereklidir.

Oda ölçüleri ve düzeni

Meymand’daki odalar, işlevlerine göre farklı ölçülerde oyulmuştur. Yaşama odaları daha yüksek tavanlıdır; iç yükseklik yaklaşık iki metre kadardır, yani ayakta durulabilecek ölçüdedir. Depo ve ahır olarak kullanılan odalar ise daha küçük ve alçak tutulmuştur. Odaların kapıları çoğu zaman küçük ve alçaktır; içeri girmek için eğilmek gerekir. Bu küçük kapılar hem ısı kaybını azaltır hem de kayanın açık yüzünü küçük tutarak yapıyı güçlü kılar.

Her odanın tek bir girişi vardır ve geleneksel olarak içeriden ahşap kilitlerle kapatılırdı. Odalar arasında geçişler ve bir giriş etrafında toplanma, kicheh düzenini oluşturur. Isıtma ve pişirme için “deedan” denen ocaklar kullanılırdı; tuvalet olarak ise “owriz” denen, spiral biçimli taş yapılar bulunurdu. Bütün bu düzen, tamamen kayaya oyularak, ek bir yapı malzemesi neredeyse hiç kullanılmadan kurulmuştur. Meymand, bir ailenin bütün yaşamının (oturma, uyuma, pişirme, hayvan barındırma, depolama, hatta tuvalet) tek bir kaya kütlesine nasıl sığdırılabileceğini gösterir.

Su, qanat ve mevsimlik göç

Kurak bir bölgede yer alan Meymand’da su, en değerli kaynaktı ve akıllıca sağlanıyordu. Tarihsel olarak su, “qanat” denen yer altı su kanallarıyla getiriliyordu; qanat, yamaçtaki yeraltı suyunu, hafif eğimli uzun tüneller aracılığıyla köye taşıyan, İran’a özgü bir su mühendisliği sistemidir. Bugün ise köyde ortak kullanım suyu ve ortak banyolar bulunur. Bu su çözümü, kurak bir arazide kaya köyünün nasıl ayakta kalabildiğini açıklar.

Meymand’ın bir başka özelliği, sakinlerinin yarı göçebe bir yaşam sürmesidir: yıl içinde üç farklı ekolojik bölge arasında mevsimlik göç ederler. Kaya köyü, bu göçün kışlık ve ana yerleşimidir; ilkbahar ve yazın halk, hayvanlarıyla birlikte otlaklara ve geçici yerleşimlere taşınır. Bu göç düzeni, kaya evinin neden bu kadar dayanıklı ve az bakımla ayakta kaldığını da açıklar: ev, yılın belli bir bölümünde kullanılır, geri kalanında dinlenir. Meymand, kaya evinin bir göçer yaşam biçimiyle nasıl bütünleşebileceğinin de güzel bir örneğidir.

Yapım planı ve teknik detaylar

Bu bölümde, Meymand tipi bir kaya evini (yumuşak volkanik kayaya elle oyulmuş, is ile korunan ev) düşünenler için, bu köyün gerçek tekniklerine dayanan somut bir yapım planı veriyoruz. Aşağıdaki adımlar Meymand’ın bilinen uygulamalarından derlenmiştir; herhangi bir telifli çizimden alınmamıştır. Gerçek bir uygulamada mutlaka kaya/zemin etüdü ve bir inşaat mühendisinin onayı gerekir.

1. Kaya seçimi: oyulabilir ama dökülen volkanik kaya

Meymand yumuşak volkanik kayaya oyulmuştur; bu kaya elle kazılabilir ama zamanla yüzeyden dökülmeye eğilimlidir. Kendi uygulamanızda da benzer bir kaya (oyulması kolay, ama yüzeyi korunması gereken bir kaya) seçilir. Yamaç, hem yatay hem düşey oymaya (kat istiflemeye) uygun, yeterince kalın ve sağlam bir kütle olmalıdır. Oda tavanının üstünde, üstteki katı ve toprağı taşıyacak yeterli kalınlıkta kaya bırakılır.

2. Odaların oyulması ve kat istifleme

Odalar, kaya yüzünden içeriye doğru elle oyulur. Meymand’da olduğu gibi, yaşama odaları ayakta durulabilecek yükseklikte (yaklaşık iki metre), depo ve ahırlar ise daha küçük tutulur. Odalar üst üste istiflenecekse, bir odanın tavanı ile üstteki odanın tabanı arasında yeterli kalınlıkta sağlam kaya bırakılır; bu kalınlık, üstteki katın yükünü güvenle taşımalıdır. Kapılar küçük ve alçak tutulur; bu hem ısı kaybını azaltır hem de kayanın açık yüzünü küçülterek yapıyı güçlendirir.

3. İç yüzeyin korunması: is ya da sıva

Meymand’ın en özgün dersi burada devreye girer: yumuşak, dökülmeye eğilimli kayanın iç yüzeyi mutlaka korunmalıdır. Meymand’da bunu, ocakta yakılan ateşin yüzyıllar içinde biriktirdiği is tabakası yapar; bu kurum, kayayı bağlayıp dökülmesini önler ve böcekleri uzak tutar. Kendi evinizde aynı işlevi, iç yüzeyleri bağlayan bir kaplama (is yerine ince bir sıva ya da uygun bir yüzey işlemi) görecektir. Önemli olan, çıplak yumuşak kayayı korumasız bırakmamaktır.

4. Ocak (deedan) ve duman

Isıtma ve pişirme için, odaya bir ocak (Meymand’daki adıyla deedan) yapılır. Ocağın dumanı, kaya içine oyulan bir baca kanalından yukarıya verilir. Meymand’da dumanın isi bilinçli olarak iç yüzeyde bırakılır; ancak modern bir uygulamada duman düzgün bir bacayla tahliye edilip, kaya yüzeyi ayrı bir kaplamayla korunur. Sürekli yanan ocak, kalın kaya sayesinde ısıyı uzun süre tutar; bu yüzden az yakıtla ev ılık kalır.

5. Su: qanat ya da toplama-depolama

Meymand suyu, yamaçtaki yeraltı suyunu hafif eğimli uzun tünellerle köye taşıyan qanat sistemiyle sağlıyordu. Kurak bir arazide kendi kaya evinizi düşünüyorsanız, su çözümü baştan planlanmalıdır: ya benzer bir yeraltı su kaynağından beslenen bir hat, ya da yağmur/kar suyunu toplayıp depolayan bir sarnıç. Su, oyuğun içine sızmayacak biçimde yönlendirilir ve tabandaki nem yalıtımıyla iç mekan kuru tutulur.

6. Tuvalet, depo ve düzen

Meymand’da tuvalet için “owriz” denen spiral biçimli taş yapılar; erzak ve hayvan için ise ayrı, daha küçük ve serin odalar kullanılırdı. Kendi uygulamanızda da ıslak hacimler (tuvalet, banyo), su yalıtımı ve tahliyesi en uygun noktalara; serin depolar ise en derin, en sabit sıcaklıklı odalara yerleştirilir. Böylece kalın kayanın sunduğu sabit serinlik, hem yaşam hem de saklama için en verimli biçimde kullanılır. Sonuçta, dışarıdan yamaçtaki kaya kütlesi gibi görünen, içeride ise korunaklı, ılık ve çok işlevli bir kaya evi ortaya çıkar.

Uygulamadan görüntüler

Meymand’ı yazıyla anlatmak bir yana, bu binlerce yıllık kaya köyünü görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Meymand’dan: kayaya oyulmuş odaları, is kaplı tavanları ve köyün kayayla bütünleşmiş dokusunu göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin kayaya nasıl oyulduğu ve içeride nasıl yaşandığı görüntüden net anlaşılıyor.

Kaya evi açısından değerlendirme

Meymand, kaya evinin en eski ve en sürekli örneklerinden biridir; iki bin-üç bin yıllık bu köy, kayaya oyulmuş bir yaşamın çağlar boyu nasıl sürdürülebileceğini gösterir. Daha önce tanıttığımız Kandovan ya da Göreme gibi, Meymand da yumuşak kayanın insana sunduğu olanakları kullanır; ama onun asıl özgün katkısı, dökülmeye eğilimli kayayı ateşin isiyle koruma fikridir.

Meymand’ın en önemli dersi, yumuşak bir kayaya oyulan evde başarının, kayayı korumaya bağlı olduğudur: Meymand bunu isle yapmış, biz sıvayla yapabiliriz; ama ilke aynıdır. Ayrıca beş kata varan istifleme, kicheh düzeni, qanat suyu ve mevsimlik göç, bir kaya köyünün nasıl eksiksiz bir yaşam sistemi kurabileceğini gösterir. Kendi kaya evini hayal edenler için Meymand, “doğru kaya, doğru koruma ve doğru su çözümüyle, kaya evi binlerce yıl yaşayabilir” gerçeğinin en köklü kanıtıdır.

Bu yazıdaki bilgiler, Meymand hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: UNESCO — Cultural Landscape of Maymand. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).