Göreme (Kapadokya): Havayla Sertleşen Volkanik Kayaya Oyulmuş Evler

Türkiye’nin en tanınmış kaya yerleşimi, Nevşehir’deki Göreme ve çevresindeki Kapadokya köyleridir. Burada insanlar, yüzyıllarca evlerini yumuşak volkanik kayaya oyarak yaşamış; peri bacalarının ve kaya yamaçlarının içine odalar, mutfaklar, ahırlar ve depolar açmıştır. Bu evlerin çoğu 20. yüzyıla kadar oturuldu, kimi zaman ahır ve depoya dönüştü; 2015 dolaylarında ise büyük bölümü butik mağara otellerine çevrildi. Daha önce İngiltere’deki Holy Austin ya da İtalya’daki Matera gibi kaya evlerini incelemiştik; Göreme, aynı fikrin Türkiye’deki en görkemli ve en iyi bilinen örneğidir.

Göreme’yi teknik açıdan özel kılan, oyulduğu kayanın kendine özgü davranışıdır: taze kesildiğinde çok yumuşak olan bu volkanik kaya, havayla temas ettikçe yüzeyde sertleşerek dayanıklı bir kabuk oluşturur. Yani hem oyması kolaydır hem de oyulduktan sonra sağlamlaşır. Bu yazıda, Göreme kaya evlerini ve bu eve özgü gerçek yapım ayrıntılarını, kendi kaya evini düşünenler için somut biçimde ele alıyoruz.

İçindekiler

• Göreme: volkanik kayaya oyulmuş evler
• İgnimbrit ve tüf: havayla sertleşen kaya
• Peri bacası ve şapka kaya
• Tandır, yemlik ve baca: kayaya oyulmuş iç düzen
• Kalın tüfün ısı dengesi
• Yapım planı ve teknik detaylar
• Uygulamadan görüntüler
• Kaya evi açısından değerlendirme

Göreme: volkanik kayaya oyulmuş evler

Göreme ve çevresindeki Uçhisar, Ortahisar, Çavuşin gibi yerleşimlerde evler, doğrudan kaya kütlelerinin ve peri bacalarının içine oyulmuştur. Bir ev genellikle iki bölümden oluşur: kayanın içine oyulmuş odalar ve kimi zaman bu odaların önüne taş (yığma) olarak örülmüş ek mekanlar. Yani ev, hem kayanın içinde hem de kayanın önündedir; oyma ve yığma birlikte kullanılır. Aileler büyüdükçe, yumuşak kayaya yeni odalar oyarak evlerini genişletmiştir.

Bu evlerin içinde gündelik hayatın her işlevi kayaya oyulmuştu: yaşama odaları, mutfaklar, hayvanların bağlandığı ahırlar, üzüm sıkılan tekneler ve erzak depoları. 20. yüzyılda evlerin bir kısmı ahır ve depo olarak kullanılmaya devam etti. Erozyon ve çökme riski nedeniyle bazı bölümler zamanla terk edildi; ancak 2015 dolaylarında bu eski kaya evlerinin neredeyse tamamı özenle onarılıp butik mağara otellerine dönüştürüldü. Böylece Göreme, kaya evinin bugün de yaşayan ve hatta turizmle yeniden değer kazanan bir örneği oldu.

İgnimbrit ve tüf: havayla sertleşen kaya

Göreme’nin bütün mimarisi, bölgenin volkanik kayasına dayanır. Bu kaya, yaklaşık 9 ila 3 milyon yıl önce Erciyes, Hasan Dağı ve Göllüdağ gibi volkanların püskürttüğü kül ve lav malzemesinin katılaşmasıyla oluşan tüf ve ignimbrittir. Bu kaya görece yumuşaktır; bu yüzden köylüler onu basit el aletleriyle kolayca oyabilmiş, evlerini, kiliselerini ve hatta yer altı şehirlerini bu kayaya kazımıştır.

Ancak bu kayanın asıl teknik değeri, ikili davranışındadır: taze kesildiğinde yumuşaktır, ama hava ile temas ettikçe yüzeyde sertleşir ve dayanıklı bir kabuk oluşturur. Yani duvar ve tavan oyulduktan sonra, yüzeyleri zamanla sertleşerek daha sağlam hale gelir. Bu özellik, Göreme kaya evlerini hem yapımı kolay hem de oyulduktan sonra kalıcı kılar; oyarken yumuşak olan kaya, oturulmaya başlandığında sertleşmiş bir kabukla korunur. Daha önce Kapadokya benzeri yumuşak kayalar için anlattığımız “oyması kolay ama kendini taşıyan kaya” ilkesi, Göreme’de bu havayla sertleşme özelliğiyle en güçlü haline ulaşır.

Peri bacası ve şapka kaya

Göreme’nin simgesi olan peri bacaları, aynı zamanda bu evlerin neden bu kadar dayanıklı olduğunu açıklar. Peri bacası, üstünde daha sert bir kaya (bazalt benzeri sert bir volkanik tabaka) taşıyan, altı ise yumuşak tüften oluşan bir sütundur. Üstteki bu sert “şapka kaya”, altındaki yumuşak tüfü yağmurun ve rüzgarın aşındırmasından korur; çevredeki korumasız tüf aşınıp giderken, şapkanın altındaki kısım ayakta kalır ve zamanla bu koni biçimli sütunlar oluşur.

Bu doğal koruma, insanlar için doğrudan bir avantaja dönüşmüştür: sert şapkanın koruduğu yumuşak tüfün içine oda oymak, hem kolaydır hem de üstteki sert tabaka bir çatı gibi yağmuru keser. Uçhisar ve Ortahisar gibi yerlerde de daha sert volkanik kaya katmanları, çevrelerindeki yumuşak kayadan daha yavaş aşındığı için yüksek kaya kaleleri oluşmuştur; bu sağlam kütlelerin içi de oyularak yerleşime açılmıştır. Yani Göreme’de doğa, hem oyulacak yumuşak kayayı hem de onu koruyan sert şapkayı bir arada sunar; insan da bu ikisini birlikte değerlendirir.

Tandır, yemlik ve baca: kayaya oyulmuş iç düzen

Göreme evlerinin iç düzeni, tamamen kayaya oyularak kurulmuştur; eşyanın bile çoğu kayanın kendisine kazınmıştır. Isınma ve pişirme için, zeminlere doğrudan kaya içine oyulmuş tandır ocakları yapılmıştır; bu tandırlar hem ekmek pişirir hem de yaydığı ısıyla odayı ısıtır. Yani tek bir oyuk, hem fırın hem de soba görevi görür. Hayvanlar için duvara oyulmuş taş yemlikler, bağcılık için ise kayaya oyulmuş üzüm sıkma tekneleri (üzümün ezilip pekmez ve şıra yapıldığı yerler) bulunur.

Bu iç düzenin teknik olarak en kritik parçası, dumanın tahliyesidir. Tandır ve ocakların dumanı, doğrudan kayanın içine oyulan dikey baca kanallarından yukarıya, kaya kütlesinin üstüne verilir; baca ayrı bir yapı değil, kayaya açılmış bir tüneldir. Bölgenin yer altı şehirlerinde görülen dikey havalandırma bacaları da aynı mantığın bir uzantısıdır: kalın kayanın içine açılan dik kanallar, hem dumanı hem de bayat havayı yukarı taşır, temiz havayı aşağı çeker. Böylece kayaya oyulmuş, penceresi az olan bir mekan bile havalandırılabilir ve ısıtılabilir. Göreme evleri, bir evin bütün işlevlerinin (pişirme, ısınma, havalandırma, hayvan barındırma, depolama) tek bir kaya kütlesine nasıl oyulabileceğinin eksiksiz bir örneğidir.

Kalın tüfün ısı dengesi

Göreme evlerinin bir başka büyük avantajı, kalın tüf kütlesinin sağladığı ısı dengesidir. Evler metrelerce kalın kayanın içinde olduğu için, bu kaya doğal bir yalıtım oluşturur. Kalın kaya kütlesi dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır; içerisi yazın serin, kışın ise dışarıya göre ılık kalır. Kapadokya’nın sert kara ikliminde (çok sıcak yazlar, soğuk ve karlı kışlar) bu doğal denge büyük bir konfor sağlar.

Bu sabit ve ılıman iç ortam, yalnızca yaşam için değil, saklama için de değerliydi: kaya odalar, erzağı, üzümü ve şarabı yıl boyu serin ve sabit bir sıcaklıkta koruyordu. Kışın tandırın verdiği az bir ısı, kalın kaya sayesinde uzun süre tutuluyor; yazın ise kaya, dışarıdaki sıcağı içeri geçirmiyordu. Bugün mağara otellerinin tercih edilme nedenlerinden biri de tam olarak budur: kalın tüfün sağladığı bu doğal serinlik ve sessizlik, hiçbir mekanik sistem olmadan konforlu bir iç ortam sunar. Göreme, kalın volkanik kayanın en iyi yalıtım malzemelerinden biri olduğunun canlı bir kanıtıdır.

Yapım planı ve teknik detaylar

Bu bölümde, Göreme tipi bir kaya evini (yumuşak volkanik tüfe oyulmuş ev) düşünenler için, bu yerleşimin gerçek tekniklerine dayanan somut bir yapım planı veriyoruz. Aşağıdaki adımlar Göreme’nin bilinen uygulamalarından derlenmiştir; herhangi bir telifli çizimden alınmamıştır. Gerçek bir uygulamada mutlaka kaya/zemin etüdü ve bir inşaat mühendisinin onayı gerekir.

1. Kaya seçimi: şapkalı ve kalın tüf

Göreme’nin ilk dersi, doğru tüfü seçmektir. İdeal olan, üstünde daha sert bir tabaka (şapka kaya) bulunan ya da yeterince kalın ve sağlam bir tüf/ignimbrit kütlesidir. Üstteki sert tabaka, oyulacak yumuşak kayayı yağmurdan koruyan doğal bir çatı görevi görür. Oda tavanının üstünde, yükü taşıyacak ve suyu kesecek yeterli kalınlıkta sağlam kaya bırakılır. Çatlaklı, gevşek ya da şapkasız (korumasız) tüf, erozyona açık olduğu için tercih edilmez.

2. Oyma: yumuşakken kaz, sertleşmesini bekle

Tüf taze kesildiğinde yumuşaktır; bu yüzden oyma, basit el aletleriyle görece kolay yapılır. Önce kapı açıklığı ve odanın üst hattı (hafif kemerli tavan) belirlenir, sonra içeriye doğru kaya boşaltılır. Göreme’nin özel avantajı burada devreye girer: oyulan yüzeyler hava ile temas ettikçe sertleşerek dayanıklı bir kabuk oluşturur. Bu yüzden oyma bittikten sonra yüzeyler zamanla güçlenir. Geniş bir açıklık yerine ölçülü odalar tercih edilir; tavanda her zaman taşıyıcı bir kaya örtüsü korunur.

3. Tandır ve ocak: tabana oyulan ısıtma

Isıtma ve pişirme için, Göreme’de olduğu gibi zemine doğrudan kaya içine bir tandır oyulur. Bu tandır hem ekmek pişirir hem de yaydığı ısıyla odayı ısıtır; tek bir oyuk iki işi birden görür. Tandırın ve ocağın dumanı için, kayanın içine dikey bir baca kanalı oyulur ve kaya kütlesinin üstüne çıkarılır. Bu baca ayrı bir yapı değil, kayaya açılmış bir tüneldir; dumanı tahliye eder ve içerinin havalanmasına yardımcı olur.

4. Havalandırma bacası

Kayaya oyulmuş, penceresi az olan bir mekanda hava dolaşımı en önemli teknik konudur. Göreme ve bölgedeki yer altı şehirlerinin çözümü, kalın kayanın içine açılan dikey havalandırma bacalarıdır. Odanın arka ya da üst kısmından yüzeye açılan bir dik kanal, sıcak ve bayat havanın yukarı çıkmasını, temiz havanın girişten içeri girmesini sağlayarak doğal bir çapraz akış oluşturur. Bu baca, hem tandır dumanını hem de nemi ve bayat havayı dışarı atar.

5. Cephe ve önündeki taş odalar

Göreme’de kaya oyuğunun önüne çoğu zaman taş (yığma) odalar eklenir. Kayanın açık yüzü, taş bir cephe ve kapı-pencerelerle kapatılır; istenirse önüne ayrı bir taş oda örülür. Bu cephe, kaya ağzını yağmur ve rüzgardan korur ve eve düzgün bir ön yüz kazandırır. Taş cephe ile kayanın birleştiği yerler, su almayacak biçimde sıkıca doldurulur. Böylece oyma (kaya) ve yığma (taş) birlikte, korunaklı bir bütün oluşturur.

6. Su ve iç bitirme

Bölgede yağış az ve değerlidir; bu yüzden yağmur suyu çoğu zaman kayaya oyulmuş sarnıç ve çukurlarda toplanıp saklanırdı. Kendi uygulamanızda da, çatı görevi gören sert kaya yüzeyinden gelen suyu bir sarnıçta toplamak akıllıca olur; aynı zamanda bu su, oyuğun içine sızmayacak biçimde yönlendirilir. İç yüzeyler düzeltilir; tüfün sertleşmiş kabuğu çoğu zaman doğal bırakılır ya da ince bir sıva ile kaplanır. Kalın tüf ısıyı dengelediği için ek yalıtıma gerek kalmaz; tandır ısıtma için yeterli olur. Sonuçta, dışarıdan peri bacası ya da kaya yamacı gibi görünen, içeride ise serin, ılık ve tam işlevsel bir kaya evi ortaya çıkar.

Uygulamadan görüntüler

Göreme’yi yazıyla anlatmak bir yana, bu volkanik kayaya oyulmuş evleri görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Kapadokya’dan: peri bacalarını, kaya evlerinin iç düzenini ve bu evlerin kayaya nasıl oyulduğunu göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin yapısı ve kayayla ilişkisi görüntüden net anlaşılıyor.

Kaya evi açısından değerlendirme

Göreme, kaya evinin belki de en tanıdık ve en canlı örneğidir; üstelik Türkiye’de olduğu için, kendi kaya evini düşünen biri için doğrudan ve yakın bir ilham kaynağıdır. Burada her şey bellidir: hangi kaya (havayla sertleşen volkanik tüf), doğanın hangi armağanı (sert şapkanın koruduğu yumuşak tüf) ve hangi çözümler (tabana oyulan tandır, kaya içine açılan baca ve havalandırma kanalı, önüne örülen taş odalar).

Göreme’nin en önemli dersi, doğru kayanın (yumuşakken oyulan, sonra sertleşen tüfün) bir evi hem kolay yapılır hem de kalıcı kıldığıdır. Kalın tüf ısıyı dengeler, sert şapka yağmuru keser, tandır hem ısıtır hem pişirir, dik baca ise havalandırır. Bu evler yüzyıllarca yaşandı, sonra ahır oldu, en sonunda da butik otele dönüşerek yeniden değer kazandı. Kendi kaya evini hayal edenler için Göreme, “kaya evi ilkel değildir; doğru kaya ve doğru tekniklerle serin, sıcak, kalıcı ve hatta değerli bir yuva olur” gerçeğinin en yakın ve en görkemli kanıtıdır.

Bu yazıdaki bilgiler, Göreme ve Kapadokya kaya evleri hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Vikipedi — Göreme ve UNESCO — Göreme ve Kapadokya. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).