Old Khndzoresk (Ermenistan): Yakın Zamana Kadar Yaşanan Mağara Köyü

Kayaya oyulmuş evlerde yaşamanın yakın zamana kadar sürdüğü bir başka çarpıcı örnek, Ermenistan’ın güneyindeki Old Khndzoresk (Eski Khndzoresk) mağara köyüdür. Derin bir vadinin iki yamacına, yumuşak kaya kütlelerinin içine oyulmuş yüzlerce evden oluşan bu köyde, insanlar 20. yüzyılın ortalarına kadar yaşamış. Bugün büyük ölçüde boşalmış olsa da, vadiye serpiştirilmiş bu kaya evler, bir zamanların kalabalık ve canlı bir yerleşimine tanıklık ediyor. Bu yazıda, bu etkileyici mağara köyünü toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Old Khndzoresk, bir zamanlar bölgenin en kalabalık yerleşimlerinden biriydi; binlerce insan bu kaya evlerde yaşıyordu. Vadinin dik yamaçlarına oyulmuş evler, dar patikalar ve zamanla köyün iki yakasını birbirine bağlayan yollarla bir araya geliyordu. Köy, kayanın koruması altında, hem güvenli hem de kendine yeten bir yaşam sunuyordu.

İçindekiler

• Old Khndzoresk: vadiye oyulmuş köy
• Yumuşak kayaya oyulan evler
• Neden vadinin kayasına yerleşildi
• Kayanın ısı dengesi ve koruması
• Terk ediliş ve bugünkü hali
• Bölgeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Old Khndzoresk: vadiye oyulmuş köy

Old Khndzoresk, derin ve engebeli bir vadinin yamaçlarına oyulmuş kaya evlerden oluşur. Evler, vadinin doğal kaya oluşumlarının (kimi zaman koni ya da sütun biçimli kayaların) içine kazılmış; kimileri tek odalı, kimileri birkaç mekanlı. Bu evler, dar patikalar ve merdivenlerle birbirine bağlanır ve vadinin iki yakasına yayılır.

Bu yerleşim, serimizde tanıttığımız Kandovan ve Uplistsikhe gibi kayaya oyulmuş örneklerle aynı temel fikri taşır: yumuşak bir kayayı bulup içini bir eve dönüştürmek. Ama Old Khndzoresk’i özel kılan, bunun bir vadi boyunca, çok geniş bir alana yayılmış ve binlerce kişilik bir köy ölçeğinde yapılmış olmasıdır. Vadiye serpiştirilmiş bu evler, doğal manzarayla o kadar iç içedir ki, kimi zaman hangi kayanın ev, hangisinin doğal oluşum olduğunu ayırt etmek bile zordur.

Yumuşak kayaya oyulan evler

Old Khndzoresk’in kurulabilmesinin temel sebebi, vadinin oymaya uygun kayasıdır. Bölgedeki kaya, el aletleriyle işlenebilecek kadar yumuşak ama oyulduktan sonra kendini taşıyacak kadar sağlamdır. Serimizde Kapadokya, Guadix ve Chenini için anlattığımız o ideal koşul burada da geçerli: kolay oyulan ama dayanıklı kaya.

İnsanlar bu kayayı oyarak odalar açmış, cephelere kapı ve pencereler yerleştirmiş, gerektiğinde önlerine taş duvarlar örmüştür. Kayanın kendisi hem duvar hem tavan hem de yalıtım görevi görür. Bazı evlerin içinde ocaklar, nişler ve depolama bölmeleri bulunur; yani bunlar ilkel barınaklar değil, düzenli yaşam alanlarıydı. Vadinin dik yapısı sayesinde evler kat kat dizilebiliyor; bir evin üstü, üstteki başka bir mekanın önü olabiliyordu. Bu, hem araziyi verimli kullanmanın hem de köyü kompakt tutmanın bir yoluydu.

Neden vadinin kayasına yerleşildi

Old Khndzoresk’in kayaya oyulmasının başlıca sebebi, tıpkı serimizdeki diğer örneklerde olduğu gibi, korunma ve iklimdi. Derin bir vadinin dik yamaçları, dışarıdan gelebilecek tehditlere karşı doğal bir savunma sağlıyordu; köye ulaşmak zordu ve kaya evler kolayca gizlenip savunulabiliyordu. Tarih boyunca çalkantılı olan bu bölgede, böyle korunaklı bir konum büyük bir avantajdı.

İkinci sebep, kayanın sunduğu iklim korumasıydı. Serinin ısı yazısında anlattığımız gibi, kalın kaya kütlesi hem yazın serinlik hem de kışın ılıklık sağlar. Vadinin kayaya oyulmuş evleri, bölgenin sert karasal iklimine karşı dengeli bir iç ortam sunuyordu. Ayrıca vadi tabanındaki su ve verimli topraklar, köyün geçimini sağlıyordu. Böylece konum, hem korunma hem iklim hem de geçim açısından akıllıca seçilmişti. Old Khndzoresk, bu avantajların bir araya geldiği, yüzyıllar boyunca yaşayan bir yerleşimdi.

Kayanın ısı dengesi ve koruması

Ermenistan’ın bu bölgesi, yüksek ve dağlık; kışları soğuk ve karlı, yazları ise sıcak geçer. Old Khndzoresk’in kayaya oyulmuş evleri, bu sert iklime karşı doğal bir sığınaktı. Serinin ısı ve soğutma yazılarında anlattığımız gibi, kalın kaya kütlesi dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır; içerisi kışın dışarıya göre ılık, yazın ise serin kalır.

Bu doğal denge, sert dağ ikliminde yaşamayı kolaylaştıran asıl etkendi. Kaya evleri kışın az yakıtla ısınabiliyor, yazın ise serin kalıyordu. Kaya aynı zamanda sesi ve rüzgarı da keser; içerisi sessiz ve korunaklıdır. Serimizde Kandovan ve Chenini için anlattığımız kalın kaya kütlesinin ısı dengesi, Old Khndzoresk’te de aynı şekilde işliyordu. İnsanlar, modern yalıtım olmadan, sadece kayayı akıllıca kullanarak dengeli ve konforlu bir iç ortam elde etmişlerdi. Bu, kaya evlerinin neden bu kadar uzun süre tercih edildiğini bir kez daha gösterir.

Terk ediliş ve bugünkü hali

Old Khndzoresk’i özellikle ilginç kılan, bu kaya köyünün çok yakın bir tarihe kadar yaşanmış olmasıdır. Bu evlerde insanlar 20. yüzyılın ortalarına kadar oturmuştur; yani kaya evi yaşamı burada modern çağın içine kadar uzanmıştır. Zamanla, modern hayatın getirdiği kolaylıklar ve devletin teşvikiyle, köylüler vadinin yakınındaki yeni, modern yerleşime taşınmış ve eski kaya köyü büyük ölçüde boşalmıştır.

Bugün Old Khndzoresk, terk edilmiş ama korunan bir tarihi alan olarak varlığını sürdürüyor; vadiye serpiştirilmiş yüzlerce boş kaya evi, ziyaretçilere bir zamanların kalabalık köyünü hatırlatıyor. Serimizde Matera, Kinver ve Chenini için anlattığımız gibi, bu da kaya evlerinin modern hayatla nasıl bir yol ayrımına geldiğini gösteren bir örnek. Yine de köy, benzersiz manzarası ve tarihiyle önemli bir turizm noktası haline gelmiş; vadiyi birbirine bağlayan asma köprüsüyle de ziyaretçileri ağırlıyor. Old Khndzoresk, kaya evi geleneğinin yakın tarihe kadar yaşadığının canlı bir hatırlatıcısı.

Bölgeden görüntüler

Old Khndzoresk’i yazıyla anlatmak bir yana, bu vadiye oyulmuş kaya köyünü görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Khndzoresk’ten: bu terk edilmiş mağara köyünün evlerini, vadiyi ve manzarasını gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama köyün kayaya nasıl oyulduğu ve nasıl bir yer olduğu görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Old Khndzoresk, serimizde tanıttığımız kayaya oyulmuş köylerin Kafkasya’daki bir örneği ve önemli bir noktayı gösteriyor: kaya evi geleneği çok geniş bir coğrafyaya yayılmıştır ve çok yakın bir tarihe kadar sürmüştür. Kandovan (İran), Chenini (Tunus) ve Guadix (İspanya) gibi Old Khndzoresk de, uygun bir kayanın nasıl binlerce kişilik bir köye dönüştürülebileceğinin kanıtı.

Old Khndzoresk’in en önemli dersi, tıpkı Kinver ve Chenini gibi, kaya evi yaşamının modern çağın eşiğine kadar uzandığı ve sonra modern hayatın kolaylıklarıyla yer değiştirdiğidir. Bu, kaya ve toprak evlerinin uzak bir geçmişin tuhaflığı değil, çok yakın zamana kadar yaşanmış gerçek bir konut biçimi olduğunu bir kez daha vurgular. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Old Khndzoresk, “kayaya oyulmuş bir köy, yakın zamana kadar nasıl kalabalık ve yaşanası olabildi?” sorusuna verilmiş, vadiye serpiştirilmiş yüzlerce evle kanıtlanmış bir cevap.

Bu yazıdaki bilgiler, Old Khndzoresk hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Khndzoresk. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).