Skara Brae (İskoçya): Toprağa Gömülü 5000 Yıllık Taş Evler

Toprağa gömülü evlerin ne kadar eskiye dayandığını merak edenler için, İskoçya’nın kuzeyindeki Orkney Adaları’nda bulunan Skara Brae, tam bir zaman kapsülü gibidir. Yaklaşık beş bin yıl önce, yani Mısır piramitlerinden bile önce inşa edilmiş bu Neolitik köy, taş evleri toprağa (aslında bir çöp-toprak yığınına) yarı gömülü olarak kurulmuş ve yüzyıllarca kumun altında korunmuştur. Bu yazıda, dünyanın en iyi korunmuş taş devri köylerinden birini, toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Skara Brae’yi bu kadar özel kılan, sadece yaşı değil; evlerin bugün bile içindeki taş mobilyalarıyla, yataklarıyla ve raflarıyla ayakta durmasıdır. Rüzgarlı ve sert bir ada ikliminde, insanlar evlerini toprağa gömerek hem soğuktan hem fırtınadan korunmayı öğrenmişler. Yani toprak altı yaşamın mantığı, binlerce yıl önce burada, çok pratik bir zorunluluk olarak keşfedilmiş.

İçindekiler

• Skara Brae: 5000 yıllık toprak altı köyü
• Toprak yığınına gömülü evler
• Taş mobilyalı iç mekanlar
• Neden toprağa gömüldü
• Rüzgara ve soğuğa karşı denge
• Bölgeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Skara Brae: 5000 yıllık toprak altı köyü

Skara Brae, Orkney’deki bir kumsalın kıyısında, birbirine bitişik birkaç taş evden oluşan küçük bir köydür. Evler tek tek dikilmiş değil; birbirine yaslanmış ve aralarındaki dar, üstü örtülü geçitlerle bağlanmıştır. Bu haliyle köy, adeta tek bir bütün gibi çalışan, iç içe geçmiş bir yapı topluluğudur.

Bu köyün en çarpıcı yanı, evlerin toprağa yarı gömülü olmasıdır. Evler açık bir düzlüğe değil, çevrelerini saran toprak ve atık (midden) yığınının içine yerleştirilmiştir; böylece duvarların büyük kısmı toprakla desteklenir ve korunur. Yaklaşık beş bin yıl boyunca kum altında kalan köy, 19. yüzyılda bir fırtınanın kumu savurmasıyla yeniden ortaya çıkmış ve bu sayede bugüne kadar şaşırtıcı derecede iyi korunmuştur.

Toprak yığınına gömülü evler

Skara Brae’nin evleri, serimizde tanıttığımız kayaya oyulmuş örneklerden farklı bir yöntem kullanır: burada evler oyulmaz, taştan örülür ve sonra toprakla çevrelenir. İnsanlar önce yassı taşları üst üste dizerek duvarları örmüş, sonra bu evlerin çevresini ve büyük kısmını toprak-atık yığınıyla kaplamıştır. Sonuçta ortaya, üç tarafı ve büyük ölçüde üstü toprağa gömülü, sadece iç mekanı boş bir ev çıkar.

Bu, serimizin baştan beri anlattığı toprak örtülü (earth-sheltered) ev mantığının en eski örneklerinden biridir. Toprak yığını, hem duvarları dıştan destekleyip sağlamlaştırır hem de kalın bir yalıtım katmanı oluşturur. Serinin ısı ve yapısal sistem yazılarında anlattığımız “duvarı toprakla desteklemek ve toprağın yalıtımından yararlanmak” fikri, Skara Brae’de beş bin yıl önce içgüdüsel olarak uygulanmıştır. İnsanlar, toprağın koruyuculuğunu ve dengesini, çok eski zamanlarda keşfetmişler.

Taş mobilyalı iç mekanlar

Skara Brae’yi dünya çapında ünlü kılan asıl şey, evlerin içindeki taş mobilyaların bugün hâlâ ayakta olmasıdır. Ağaçtan yoksun bu rüzgarlı adada, insanlar mobilyalarını da taştan yapmıştı. Her evin içinde, yassı taşlardan örülmüş yataklar, ortada bir ocak, duvara gömülü raflar (dresser denen taş dolaplar) ve depolama bölmeleri bulunur.

Bu taş mobilyalar toprağa gömülü evlerle birlikte korunduğu için, bugün bir ziyaretçi beş bin yıl önce bir ailenin nasıl yaşadığını neredeyse birebir görebilir. Ortadaki ocak evi ısıtır ve aydınlatırdı; toprağa gömülü kalın duvarlar ise bu ısıyı içeride tutardı. Serinin ısıtma ve yapısal sistem yazılarında anlattığımız “ısı kaynağı artı kalın yalıtım” birleşimi, bu küçük taş evlerde çok saf bir haliyle karşımıza çıkar. Skara Brae, sadece bir harabe değil; içindeki eşyalarıyla donmuş, yaşayan bir ev sahnesidir.

Neden toprağa gömüldü

Skara Brae’nin insanlarının evlerini toprağa gömmesinin sebebi, tamamen çevre koşullarıydı. Orkney Adaları, açık denizin ortasında, sürekli rüzgar alan, ağacın neredeyse hiç yetişmediği sert bir yerdir. Böyle bir yerde ısınmak ve rüzgardan korunmak hayati önem taşır. İnsanlar da en akıllıca çözümü bulmuş: evi toprağın içine gömerek hem rüzgarı kesmek hem de ısıyı korumak.

Ağaç kıtlığı da bu tercihi güçlendirmişti; ahşap çatı ve mobilya yapmak yerine, bol bulunan taşı ve toprağı kullanmak çok daha mantıklıydı. Toprağa gömülü, taştan örülmüş bir ev, hem yakıt açısından ekonomik hem de dış koşullara karşı son derece dayanıklıydı. Serinin baştan beri anlattığı toprak altı yaşamın avantajları (koruma, ısı dengesi, dayanıklılık), Skara Brae halkı için soyut bir fikir değil, hayatta kalmanın pratik bir yoluydu. Zorlu bir çevre, insanları en akıllı çözüme yöneltmişti.

Rüzgara ve soğuğa karşı denge

Orkney’nin iklimi ılıman ama son derece rüzgarlı ve nemlidir; kışlar sert geçer. Skara Brae’nin toprağa gömülü evleri, bu koşullara karşı doğal bir kalkan sağlıyordu. Serinin ısı yazısında anlattığımız gibi, toprak örtüsü dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır ve rüzgarın soğutucu etkisini keser; içerisi dengeli ve korunaklı kalır.

Toprağa gömülü bir evde, dışarıda fırtına eserken içerisi sakin ve ılık kalabiliyordu. Ortadaki ocağın verdiği ısı, kalın taş-toprak duvarlar sayesinde uzun süre içeride tutuluyordu. Bu, çok az yakıtla (ki ağaçsız bir adada yakıt da kıymetliydi) sıcak bir ev demekti. Skara Brae, toprağın altına sığınmanın, sert bir iklimde hayatı nasıl kolaylaştırdığının beş bin yıllık kanıtıdır. Bugün bile, aynı ilkeler modern toprak evlerinde geçerli; Skara Brae ise bu ilkelerin ne kadar eski ve evrensel olduğunu gösterir.

Bölgeden görüntüler

Skara Brae’yi yazıyla anlatmak bir yana, bu beş bin yıllık evleri ve taş mobilyalarını görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Orkney’den: ilkinde bu taş devri köyünün içini, ikincisinde köyün genelini ve evlerini gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin toprağa nasıl gömüldüğü ve içlerinin nasıl olduğu görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Skara Brae, serimizde tanıttığımız örnekler arasında en eskisi ve belki de en saf toprak örtülü (earth-sheltered) ev örneği. Burada ne bir kaya oyulmuş ne de doğal bir oyuk kullanılmış; bunun yerine evler taştan örülüp toprağa gömülmüş. Bu, tam olarak modern toprak evlerinin (serimizin başından beri anlattığı bermed/earth-sheltered evlerin) beş bin yıl öncesinden gelen atasıdır.

Skara Brae’nin en büyük dersi, toprak altı yaşamın insanlık kadar eski olduğunu göstermesidir: uygun malzeme (taş ve toprak) ve zorlu bir iklim bir araya geldiğinde, insanlar en akıllı çözüm olarak evi toprağa gömmüştür. Üstelik bunu, ısıtan bir ocak ve kalın yalıtımlı duvarlarla, konforlu bir iç mekana çevirmişler. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Skara Brae, “toprağa gömülü ev fikri ne kadar eski ve ne kadar işe yarar?” sorusuna verilmiş, beş bin yıl öteden gelen ve hâlâ ayakta duran bir cevap.

Bu yazıdaki bilgiler, Skara Brae hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Skara Brae. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).