Tornavida Çeşitleri: Hangi Uç Hangi Vidaya Girer

Herkesin evinde bir tornavida vardır; ama çoğu zaman o tek tornavida her işe koşturulur. Priz kapağını onunla açarsın, mobilyayı onunla kurarsın, bir bakmışsın onunla boya kutusunu bile açmışsın. Oysa tornavida deyince aslında koca bir aile var; her biri başka bir vida için tasarlanmış. Yanlış tornavidayla uğraşırsan vidanın kafasını sıyırırsın, sonra o vida ne çıkar ne girer, orada öylece kalır.

Bu yazıda tornavida çeşitlerini tek tek, hangisi ne işe yarar diye anlatacağız. Düz mü yıldız mı, o “artı-eksi” ne demek, torx dedikleri yıldıza benzeyen şey ne, lokma tornavida nerede kullanılır… Hepsini örnekleriyle, halk diliyle konuşacağız. Bir de tornavidayı doğru kullanmanın, vidayı sıyırmadan sökmenin püf noktalarını vereceğiz.

Küçük bir alet gibi görünse de tornavida, doğru kullanılınca hayat kurtaran, yanlış kullanılınca çile çektiren bir şey. Aşağıya konuyla ilgili görseller ve işi elleriyle yapan kişilerin olduğu iki video koyduk; hangi ucun hangi vidaya girdiğini görünce kafanızda net oturacak.

Tornavida çeşitleri — Her vida kafası için ona oturan bir uç var

Neden bir sürü çeşidi var

Aklına şu gelebilir: “Vida vidadır, tek tornavida yetmez mi?” Yetmez, çünkü vidaların kafası farklı farklı. Kimisinin kafasında tek düz çizik var, kimisinde artı işareti, kimisinde yıldız, kimisinde altı köşe. Her kafa şekli için, ona tam oturan bir tornavida ucu var. Amaç basit: uç vidanın yuvasına tam otursun ki güç kaybı olmadan çevirsin, yuvayı da sıyırmasın.

Bir de boy meselesi var. Aynı yıldız tornavidanın küçüğü, ortası, büyüğü olur. Küçük vidaya büyük uç girmez, büyük vidaya küçük uç ise yuvayı yalar. O yüzden hem doğru tip hem doğru boy önemli. Bunu bir kere kavradın mı, “aa demek bu yüzden bir sürü tornavida varmış” dersin.

Şimdi bunları tek tek tanıyalım. En çok karşına çıkacak birkaç tanesini bilirsen, evdeki işlerin neredeyse hepsini rahat rahat halledersin.

Düz tornavida

En eski, en klasik olanı. Ucu yassı, tek bir düz ağız şeklinde. Kafasında tek düz çizik olan vidalar için yapılmış. Eskiden her vida böyleydi, o yüzden bu tornavida her evde bulunur.

Bugün düz vidayı daha çok elektrik prizlerinde, anahtarlarda, bazı eski mobilyalarda ve klemens (kablo bağlantısı) vidalarında görürsün. Ama işin güzel yanı, düz tornavida sadece vida sökmez; kapak açmaya, kazımaya, kaldırmaya, karıştırmaya da yarar. Boya kutusu kapağını, pil kapağını açmak, bir şeyi araladan kaldırmak için elin hep düz tornavidaya gider. Yani biraz “her işe koşan” bir alettir.

Kullanırken ucun genişliği vidanın çiziğine tam uymalı; dar uç kayar, geniş uç çevredeki malzemeye zarar verir. Düz tornavidanın en sık hatası, uç vidanın yuvasından kayıp fırlaması ve eli ya da malzemeyi çizmesi. O yüzden tam oturt, dik tut, öyle çevir.

Yıldız (philips) tornavida

Bugün en çok kullanılan tornavida bu. Ucu artı işareti gibi, dört kollu. Halk arasında “yıldız” ya da yabancı adıyla “philips” denir. Mobilyadan elektroniğe, oyuncaktan makineye kadar vidaların çoğu artık yıldız kafalı; çünkü uç yuvaya daha iyi oturuyor ve daha çok güç aktarıyor.

Hazır mobilya kurarken, dolap menteşesi takarken, elektronik eşya sökerken, aklına ne gelirse; çoğunda yıldız tornavida iş görür. Bu yüzden evde tek tornavida olacaksa çoğu kişi orta boy bir yıldız alır. Ama dikkat: yıldızın da küçüğü büyüğü var (genelde PH0, PH1, PH2, PH3 diye numaralanır). En çok kullanılan orta boy (PH2); ama küçük vidalarda küçük ucu kullanman gerekir, yoksa yuvayı sıyırırsın.

Yıldız tornavidada en sık yaşanan dert, ucun vidadan “tık tık” atlaması ve yuvayı yalaması. Bunun sebebi ya yanlış boy uç ya da tornavidayı yeterince bastırmadan çevirmek. Yıldız vidada sırf çevirmek değil, aynı zamanda ucu vidaya doğru sağlam bastırmak lazım; o zaman atlamaz.

Yıldız-artı (pozidriv) farkı

Bu, çoğu kişinin fark etmediği ama bilirse çok işine yarayan bir ayrıntı. Yıldıza çok benzeyen ama aslında farklı olan bir vida tipi var: “pozidriv” (bizde bazen “yıldız-artı” denir). Uzaktan bakınca normal yıldız gibi görünür ama kafasında, artının aralarında minik ek çizgiler vardır.

Özellikle Avrupa malı hazır mobilyalarda, sunta vidalarında bu tip çok kullanılır. Normal yıldız tornavidayı pozidriv vidaya sokarsan döner döner ama tam kavramaz, “tık tık” atlar ve yuvayı yalar. Çünkü uç şekli tam uymuyor. Pozidriv vida için pozidriv uç (PZ) kullanmak gerekir; o zaman tereyağından kıl çeker gibi çevirir.

Nasıl anlarsın? Vidanın kafasına dikkatli bak; artının köşelerinde ince ek çizikler varsa o pozidrivdir. İyi bir uçlu tornavida setinde hem yıldız (PH) hem pozidriv (PZ) uçları bulunur. Mobilya kurarken vidalar bir türlü kavranmıyorsa, büyük ihtimalle yanlış tip uç kullanıyorsunuzdur; pozidriv ucu deneyin, sorun çözülür.

Torx (yıldız yuvalı) tornavida

Torx, kafasında altı köşeli yıldız şekli olan bir vida tipi. Yıldıza benzer ama köşeleri daha keskin ve yıldızdan farklı. Son yıllarda çok yaygınlaştı; çünkü uç yuvaya çok sağlam oturuyor, neredeyse hiç sıyırmıyor ve daha çok güç aktarıyor.

Nerede karşına çıkar? Elektronik eşyalarda, telefon ve bilgisayarlarda, bisiklette, otomobil parçalarında, bazı mobilya ve makinelerde. Boyutları “T” harfiyle numaralanır (T10, T20, T25 gibi). Bir şeyi sökmeye kalkıp “bu ne biçim vida, hiçbir tornavida girmiyor” diyorsan, büyük ihtimalle o torxtur ve sana torx uç lazımdır.

Bir de torxun “güvenlikli” (delikli) çeşidi var; ortasında minik bir pim olur. Bunlar, herkesin açmasını istemedikleri yerlerde (bazı elektronik cihazlar, güvenlik ekipmanları) kullanılır. Normal torx uç bunlara girmez; ortası delikli özel güvenlik torx ucu gerekir. Yani bir cihaz “açılmasın” diye özel vida kullanmışsa, sen de özel uçla açarsın.

Lokma tornavida

Lokma tornavida biraz melez bir alet; tornavida sapı var ama ucunda vida değil, altı köşe somun kavrayan bir “lokma” (soket) var. Yani vidayı değil, somunu-cıvatayı çevirmek için. Küçük somunları elle ya da anahtarla uğraşmadan, tornavida rahatlığında sökmeni sağlar.

Nerede işine yarar? Küçük somunlu montajlarda, beyaz eşya ve elektronik içindeki altı köşe vidalarda, bazı mobilya bağlantılarında. Özellikle dar yerdeki küçük somunu anahtarla döndüremezsin ama lokma tornavidayla rahat çevirirsin. Farklı somun boyları için farklı boy lokmalar olur; genelde bir set halinde gelir.

Uçlu tornavida setlerinin çoğunda lokma başlıklar da bulunur; sapa lokmayı takıp somunu çevirirsin. Küçük ve orta somun işlerinde çok pratiktir. Tabii çok sıkı ya da büyük somunlarda lokma tornavidanın gücü yetmez; orada asıl lokma anahtarı takımına geçmek gerekir. Ama günlük küçük işler için elinin altında bir lokma tornavida bulunması çok rahatlatıcıdır.

Hassas tornavida seti — Gözlük, saat, telefon gibi minik işler için hassas set

Hassas (saatçi) set

Bazı vidalar o kadar küçüktür ki normal tornavidayla dokunamazsın bile; gözlük vidası, saat vidası, telefon içindeki minik vidalar gibi. İşte bunlar için “hassas tornavida seti” (saatçi seti) var. Küçük, ince saplı, minik uçlu bir sürü tornavidadan oluşur.

Nerede kullanılır? Gözlük çerçevesi sıkmak, saat kayışı sökmek, telefon-tablet açmak, kumanda ve oyuncak pili değiştirmek, küçük elektronik tamir etmek. Bu setlerde hem minik düz, hem minik yıldız, hem torx, hem de telefonlarda kullanılan özel uçlar (pentalobe gibi) bulunur. Elektronikle uğraşan herkesin çekmecesinde bir tane vardır.

Bu minik tornavidaların çoğunun arka ucu döner; işaret parmağınla üstüne bastırıp döndürürsün, hem kontrol hem hassasiyet sağlar. Minik vidalar kolayca sıyrılır ve kaybolur; o yüzden hassas işte acele etme, ucu tam otur, azar azar çevir. Kaybolmasın diye de küçük bir kaba topla vidaları; yoksa o minik vidayı bir daha bulamazsın.

Cırcırlı ve uçlu tornavida setleri

Şimdi işi kolaylaştıran akıllı tornavidalara geldik. “Uçlu tornavida” dediğimiz tip, tek bir sapa farklı uçlar (bits) takıp çıkardığın sistem. Yani onlarca ayrı tornavida taşımak yerine, bir sap ve bir kutu uçla her işi görürsün. Yıldız, düz, pozidriv, torx, lokma; hangi uç lazımsa takarsın.

Bir de “cırcırlı” (ratchet) olanı var; bunun sapı tek yöne kilitli döner. Yani tornavidayı vidadan çıkarıp tekrar takmana gerek kalmaz; kolu ileri-geri sallayarak vidayı çevirirsin. Dar yerlerde ve çok vida sıkarken bileğini çok rahatlatır. Bir yön sıkar, ters çevirince söker; ortadaki düğmeyle yön değiştirirsin.

Evde tek bir şey alacaksan, iyi bir uçlu-cırcırlı tornavida seti belki en mantıklısı. İçinde her tip ve boy uç bulunur; yıldız, düz, pozidriv, torx, lokma hepsi bir arada. Böylece hem yer kaplamaz hem de karşına hangi vida çıkarsa çıksın hazırlıklı olursun. Kaliteli bir set, yıllarca elinin altında durur.

İş başında izleyelim

Tornavida çeşitlerini yazıyla anlatmak bir yere kadar; asıl olay hangi ucun hangi vidaya girdiğini görmek. Aşağıdaki iki videoda, farklı tornavidaları ve uçları elleriyle kullanan kişiler var. İlk videoda tornavida ve uç çeşitlerinin tanıtımını, ikincisinde vidayı sıyırmadan sökme gibi pratik ipuçlarını göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama eller ve vidalar her yerde aynı dili konuşuyor.

Video 1: Tornavida çeşitleri ve kullanımları (İngilizce)

Video 2: Sıyrılmış (yalanmış) vidayı sökme (İngilizce)

Vidayı sıyırmadan sökmenin sırrı

Herkesin başına gelmiştir: vida bir türlü açılmaz, uğraşırken kafası sıyrılır (yalanır) ve artık ne söker ne sıkarsın. Bunu önlemenin birkaç basit kuralı var, öğrenirsen çok işine yarar.

Birincisi, doğru tip ve doğru boy uç. Yıldız vidaya düz tornavida, pozidrive normal yıldız, küçük vidaya büyük uç sokarsan sıyırırsın. Uç vidanın yuvasına gıcır gıcır oturmalı. İkincisi, bastırmak. Özellikle yıldız ve pozidrivde, sadece çevirmek değil, ucu vidaya doğru sağlam bastırırken çevirmek gerekir; bastırmazsan uç atlar ve yuvayı yer. Bir elinle bastırıp bir elinle çevirmek en iyisi.

Sıkışmış, paslı vidada zorlama; önce ucu tam oturt, kısa ve sert bir “kırma” hareketiyle gevşetmeyi dene. Çok sıkıysa vidaya ince yağ damlatıp biraz beklemek, bazen ısıtmak işe yarar. Vidanın kafası zaten sıyrılmışsa, üstüne bir lastik/bant koyup öyle denemek ya da özel “sıyrık vida sökücü” uçlar kullanmak son çare. En iyisi, hiç sıyırmamak; o da doğru uç ve sağlam bastırmayla oluyor.

Merak edilenler

Tek tornavida alacaksam ne alayım?

Bugün vidaların çoğu yıldız olduğu için orta boy (PH2) bir yıldız tornavida çoğu işi görür. Ama en mantıklısı, içinde yıldız-düz-pozidriv-torx-lokma uçları olan bir uçlu (bits) set almak; her vidaya hazırlıklı olursun.

Yıldız tornavida vidaya girmiyor, atlıyor. Neden?

Ya yanlış boy uç kullanıyorsun ya da vida aslında pozidriv (yıldız-artı). Vidanın kafasına bak; artının köşelerinde ek çizikler varsa o pozidrivdir ve pozidriv (PZ) uç ister. Bir de ucu vidaya bastırmadan çevirirsen atlar.

Torx nedir, neden bir sürü yerde çıkıyor?

Altı köşe yıldız şekilli bir vida tipi; yuvayı çok sağlam kavradığı ve sıyırmadığı için elektronik, bisiklet, oto ve makinede çok tercih ediliyor. Bunları sökmek için torx (T) uç gerekir; normal yıldız girmez.

Gözlük vidası gibi minik vidalar için ne kullanmalıyım?

Hassas tornavida (saatçi) seti. İçinde minik düz, yıldız ve torx uçlar olur. Gözlük, saat, telefon, kumanda gibi küçük işler için birebir. Minik vidalar kolay kaybolur, bir kaba toplayarak çalış.

Cırcırlı tornavida ne işe yarıyor?

Sapı tek yöne kilitli döner; tornavidayı vidadan çıkarmadan, kolu ileri-geri sallayarak vidayı çevirirsin. Dar yerlerde ve çok vida sıkarken bileğini çok rahatlatır. Yön düğmesiyle bir sıkar, bir söker.

Görüyorsunuz, o çekmecede duran tek tornavida aslında koca bir ailenin sadece bir ferdi. Düz olanı prizde ve kapak açmada, yıldız olanı mobilyada ve elektronikte, pozidriv Avrupa mobilyasında, torx bisiklette ve cihazlarda, lokma somunlarda, hassas set ise gözlük ve telefon gibi minik işlerde iş görüyor. Doğru tornavidayı doğru vidaya tuttuğunuzda iş kendiliğinden akıyor; yanlışını zorladığınızda ise vidanın kafasını sıyırıp kendinize dert açıyorsunuz. En akıllısı, içinde her tip ve boy ucu barındıran iyi bir set edinmek; bir kere aldınız mı, karşınıza hangi vida çıkarsa çıksın hazırlıklı olur, o küçük ama inatçı vidalarla girdiğiniz kavgayı hep siz kazanırsınız.