Yer Altı Evinde Su Temini: Toprağın Altına Temiz Suyu Getirmek

Bir evi yaşanır kılan en temel şey sudur. Işık, ısı, hava derken, hepsinin ötesinde her gün içmek, yıkanmak, pişirmek için temiz suya ihtiyacımız var. Yer altı evleri çoğu zaman şehrin şebekesinden uzakta, kırsalda ve şebekeden bağımsız (off-grid) kurulduğu için, “musluğu aç, su gelsin” o kadar da basit değildir. Suyu bulmak, depolamak, basınçlandırmak ve içilebilir hale getirmek başlı başına bir sistemdir. İşte bu yazı, toprağın altındaki bir eve temiz suyu getirmenin yollarını anlatıyor.

Bu yazıda, yayınlanmış gerçek off-grid ev ve yer altı evi projelerinden derlediğimiz bilgilerle su teminini ele alıyoruz: su nereden bulunur (kuyu, yağmur suyu, kaynak, gölet), su nasıl depolanır (sarnıç ve yerçekimiyle basınç), pompa ve basınç sistemi, suyu içilebilir kılan filtreleme ve arıtma, sıcak su, ve neden tek bir kaynağa değil çeşitliliğe güvenmek gerektiği. Serinin önceki yazılarında evi kuru, ılık, serin ve havadar tutmayı konuşmuştuk; şimdi o eve hayatın kaynağını, suyu getiriyoruz.

Yazının içine, su temini sistemlerini gösteren kaynağı belirtilmiş görseller ve gerçek off-grid su sistemlerini gezdiren iki video yerleştirdik.

İçindekiler

• Su nereden bulunur
• Kuyu: yer altı suyu
• Yağmur suyu hasadı
• Depolama: sarnıç ve yerçekimi
• Pompa ve su basıncı
• Filtreleme ve içilebilir su
• Sıcak su
• Uygulamadan izleyelim
• Çeşitlilik: tek kaynağa güvenme
• Gerçek projelerden dersler
• Merak edilenler
• Kaynaklar

Su nereden bulunur

Off-grid bir yer altı evinde suyun geldiği başlıca dört kaynak vardır. Birincisi kuyu: yer altındaki suya ulaşmak. İkincisi yağmur suyu hasadı: çatıya düşen yağmuru toplamak. Üçüncüsü kaynak/pınar: doğal olarak yüzeye çıkan temiz su. Dördüncüsü gölet ya da akarsu: yüzey suyunu kullanmak. Her birinin avantajı ve zorluğu farklıdır.

Off-grid su rehberlerinin ortak vurgusu şu: hangi kaynağın uygun olduğu tamamen arazinize ve iklime bağlıdır. Bol yağış alan bir bölgede yağmur hasadı çok mantıklıyken, kurak bir yerde derin bir kuyu tek çözüm olabilir. Şanslıysanız araziden bir pınar çıkar ki bu, en az uğraş isteyen kaynaklardan biridir.

Sonraki başlıklarda bu kaynakların en yaygın ikisini (kuyu ve yağmur suyu) ayrıntısıyla ele alacağız; ardından her kaynak için ortak olan depolama, basınç ve arıtma aşamalarına geçeceğiz. Çünkü suyu bulmak işin sadece ilk adımı; onu eve verilebilir ve içilebilir hale getirmek de bir o kadar önemli.

Kuyu: yer altı suyu

Kuyu, off-grid su temininin en klasik ve en güvenilir yöntemlerinden biridir. Insteading gibi off-grid su rehberlerinin belirttiği gibi, kuyular yerin metrelerce (çoğu zaman onlarca, bazen yüzlerce metre) altındaki yer altı suyuna ulaşır. Bu derin su, yıl boyu istikrarlıdır ve derinde olduğu için donma riski çok azdır.

Kuyunun en büyük avantajı, sürekliliğidir: yağmura bağlı değildir, kurak dönemde bile (su seviyesi düştükçe) genelde su verir. Yer altı evi felsefesiyle de örtüşür; nasıl ki ev toprağın altındaki istikrardan yararlanıyorsa, kuyu da toprağın altındaki su istikrarından yararlanır. Sudaki mineraller sayesinde çoğu kuyu suyu içmeye de uygundur, ama yine de test edilmesi ve gerektiğinde arıtılması gerekir.

Kuyunun zorluğu maliyet ve belirsizliktir: kuyu açmak (sondaj) pahalıdır ve her arazide istenen derinlikte su çıkacağının garantisi yoktur. Bu yüzden kuyu açmadan önce bölgedeki su durumunu araştırmak, komşu kuyuların derinliğini öğrenmek akıllıcadır. Su çıktığında ise, kuyu genellikle bir dalgıç pompayla (aşağıda anlatacağımız) yukarı çekilir ve depoya ya da doğrudan eve verilir.

Yağmur suyu hasadı

İkinci büyük kaynak, gökten bedava gelir: yağmur. Yağmur suyu hasadı, çatıya düşen yağmuru oluk ve borularla toplayıp bir depoda biriktirmektir. Insteading rehberinin güzel ifadesiyle, gökten gelen bedava su, insanlığa başlangıçtan beri bir armağan olmuştur. Üstelik yağmur suyu “yumuşak” sudur; kireç içermez, bu yüzden yıkama ve bahçe için idealdir.

Sistem şaşırtıcı derecede basittir: çatı bir toplama yüzeyidir, oluklar suyu toplar, bir ön filtre (yaprak, toz tutucu) kabaca temizler, ve su bir depoya (sarnıç ya da tank) akar. Bir tek metrekare çatıya düşen yağmurun bile, yıl boyunda ne kadar su ettiğini hesaplayınca çoğu kişi şaşırır. Bol yağış alan bölgelerde, tek başına yağmur hasadı bir evin ihtiyacını karşılayabilir.

Yağmur suyunun zorluğu, süreksizliğidir: yağmura bağlıdır, kurak dönemde azalır. Bu yüzden yağmur hasadı, büyük bir depoyla (kurak dönem için stok) ve genellikle ikinci bir kaynakla (kuyu gibi) desteklenir. İçme suyu olarak kullanılacaksa, çatıdan geldiği için mutlaka iyi filtrelenmeli ve arıtılmalıdır; bunu ayrı bir başlıkta konuşacağız. Yer altı evinin çimenli çatısı varsa, yağmur hasadı biraz farklı planlanır; ama temiz bir toplama yüzeyi kurulduğunda bu ev için de geçerlidir.

Depolama: sarnıç ve yerçekimi

Suyu buldunuz; peki nerede saklayacaksınız? İşte depolama, off-grid su sisteminin kalbidir. Küçük ölçekte yağmur varilleri (birkaç yüz litre), büyük ölçekte ise sarnıçlar (binlerce litre) kullanılır. Depo ne kadar büyükse, kurak ya da yağmursuz dönemlerde o kadar rahat edersiniz; su, bol zamanda toplanıp kıt zamanda kullanılır.

Depolamanın çok zarif bir püf noktası var: yerçekimi. Depoyu evden daha yüksek bir yere (bir tepeye, bir kuleye) koyarsanız, su hiçbir pompaya gerek kalmadan, kendi ağırlığıyla eve basınçlı olarak akar. Insteading rehberinin verdiği ölçüyle, her 2,3 fit (yaklaşık 70 cm) yükseklik farkı, yaklaşık 1 psi basınç ekler. Yani yeterince yüksekteki bir sarnıç, elektriksiz bir su basıncı sağlar; bu, off-grid yaşamda büyük bir avantajdır.

Yer altı evi için depolama ayrıca düşünülmelidir: sarnıç toprağa gömülü serin bir yerde tutulursa su serin ve yosunsuz kalır; yüksek bir noktaya konursa yerçekimi basıncı sağlar. Birçok proje ikisini birleştirir: yer altı serin bir ana depo, artı yüksekte küçük bir günlük depo. Doğru boyutlanmış ve doğru yerleştirilmiş bir depo, evin su güvenliğinin temelidir.

Pompa ve su basıncı

Yerçekimi her zaman yeterli olmaz; çoğu sistemde suyu kaynaktan çıkarmak ya da eve basınçlı vermek için bir pompa gerekir. Kuyularda genellikle “dalgıç pompa” (submersible pump) kullanılır: suyun içine daldırılan, suyu yukarı iten bir pompa. Yağmur deposundan eve su vermek için ise yüzey pompaları ya da basınç pompaları kullanılır.

Basıncı dengede tutmak için sisteme genellikle bir “basınç tankı” (hidrofor) eklenir. Bu tank, pompanın sürekli çalışmasını önler: pompa tankı basınçlandırır, siz musluğu açtığınızda su tanktan basınçla gelir, tank boşaldıkça pompa devreye girer. Böylece hem konforlu bir su basıncı olur hem de pompa daha az yıpranır.

Off-grid bir evde pompa elektrikle çalışır; bu elektrik de genellikle güneş panellerinden gelir (ısıtma yazısında anlattığımız gibi). Yani güneş, sadece evi ısıtıp aydınlatmaz, suyu da pompalar. Elektrik kesintisine karşı, birçok proje yerçekimli bir yedek (yüksekteki depo) ya da elle çalışan bir pompa da bulundurur; su, üzerinde risk alınmayacak kadar hayati bir kaynaktır.

Filtreleme ve içilebilir su

Su akıyor olması, içilebilir olduğu anlamına gelmez. Özellikle yağmur suyu (çatıdan gelir, kuş pisliği ve toz taşır), gölet suyu ve bazı kuyu suları, içilmeden önce arıtılmalıdır. İçme suyu güvenliği, off-grid su sisteminin asla atlanmaması gereken adımıdır.

Arıtma genellikle kademelidir. Önce kaba filtreler büyük parçacıkları (yaprak, tortu) tutar. Sonra daha ince filtreler bulanıklığı ve küçük parçacıkları alır. Ardından içme suyu için mikrop ve kimyasalları gideren bir aşama gelir: aktif karbon filtreler kimyasal ve kokuları, ters ozmoz (RO) sistemleri çözünmüş maddeleri, UV lambaları ya da kaynatma ise bakteri ve mikropları yok eder. Hangi yöntemin gerektiği, suyun kaynağına ve testine bağlıdır.

Altın kural şudur: içme ve pişirme suyu, kullanım suyundan (tuvalet, bahçe) ayrı düşünülebilir. Tüm evi içme suyu kalitesine getirmek pahalıdır; bu yüzden birçok off-grid ev, evin genelini basit filtreyle besler, sadece mutfak musluğuna bir içme suyu arıtması koyar. Suyu içmeden önce mutlaka test ettirmek ve arıtma sistemini düzenli bakımdan geçirmek, ailenin sağlığı için şarttır.

Sıcak su

Bir de suyu ısıtmak var. Off-grid yer altı evinde sıcak su, ısıtma yazısında konuştuğumuz enerji kaynaklarıyla yakından ilişkilidir. En yaygın ve en bedava çözüm, güneş enerjili su ısıtıcılarıdır (güneş kolektörü): çatıya konan bir panel, güneşle suyu ısıtır ve yalıtımlı bir depoda tutar. Güneşli bölgelerde bu, sıcak su ihtiyacının büyük kısmını bedava karşılar.

Alternatif ve yedek olarak, odun sobası üzerinden su ısıtma (bazı sobaların su ceketi olur), ısı pompalı su ısıtıcıları ya da tüp gazlı şofbenler kullanılır. Isıtma yazısında anlattığımız gibi, güneş panelleri elektrik üretiyorsa, elektrikli bir su ısıtıcı da bu enerjiyle çalışabilir. Yani sıcak su, evin genel enerji sistemine entegre düşünülür.

Yer altı evinin bir avantajı burada da devreye girer: su boruları ve depo, toprağın serin ve donmayan ortamında olduğu için, kışın boruların donma riski normal bir eve göre çok daha azdır. Bu da hem sıcak hem soğuk su sisteminin daha güvenli ve kesintisiz çalışması demektir.

Uygulamadan izleyelim

Off-grid su sistemlerini yazıyla anlatmak bir yana, gerçek bir evde suyun nasıl toplanıp depolandığını ve eve verildiğini görmek çok daha öğretici. Aşağıdaki iki video gerçek projelerden: ilkinde çölde kurulmuş dev bir yağmur suyu hasat sisteminin turunu, ikincisinde bir off-grid evin yağmur toplamadan tesisata kadar tüm su sistemini göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama sistemin mantığı görüntüden net anlaşılıyor.

Çeşitlilik: tek kaynağa güvenme

Off-grid su konusunda uzmanların en çok tekrarladığı ilke şudur: en iyi sistem, çeşitli olandır. Yani tek bir kaynağa (sadece kuyu ya da sadece yağmur) mahkûm kalmamak. Insteading rehberinin de vurguladığı gibi, birden fazla su kaynağı, biri yetersiz kaldığında diğerinin devreye girmesini sağlar; ve su, üzerinde risk alınmayacak kadar hayati bir kaynaktır.

Pratikte bu şöyle olur: bir ev hem bir kuyuya (sürekli ama pahalı) hem yağmur hasadına (bedava ama mevsimlik) sahip olabilir. Yağmurlu dönemde bedava yağmur suyu kullanılır, kuyu dinlenir; kurak dönemde kuyuya geçilir. Böylece hem masraf azalır hem de hiçbir zaman susuz kalınmaz.

Aynı çeşitlilik enerjide de geçerlidir: pompayı besleyen güneş panellerinin yanında, yerçekimli bir yedek depo ya da elle pompa bulundurmak, elektrik kesildiğinde bile su akmasını sağlar. Yer altı evinde su planlaması, tek bir muhteşem sistem kurmak değil, birbirini yedekleyen birkaç basit sistemi bir araya getirmektir. İşte bu, gerçek su güvenliğidir.

Gerçek projelerden dersler

Yayınlanmış off-grid projelerinden derlediğimiz su temini dersleri şöyle özetlenebilir. Birincisi, su kaynağını araziye göre seç: kuyu sürekli ama pahalı, yağmur bedava ama mevsimlik, pınar şanslıysan en kolayı. İkincisi, bol dönemde topla, kıt dönemde kullan; bunun için yeterince büyük bir depo şart.

Üçüncüsü, mümkünse yerçekiminden yararlan; yüksekteki depo elektriksiz basınç verir. Dördüncüsü, pompa ve basınç tankıyla konforlu bir su basıncı kur; pompayı güneş enerjisiyle besle. Beşincisi, içme suyunu asla arıtmadan kullanma; kademeli filtreleme ve test şart. Altıncısı, sıcak suyu güneş kolektörüyle bedava üret. Yedincisi, tek kaynağa güvenme; kuyu artı yağmur gibi çeşitlilik, su güvenliğinin anahtarıdır.

Bütün bu derslerin ortak fikri şu: off-grid bir yer altı evinde su, kendiliğinden gelmez; planlanır. Ama doğru planlandığında, toprağın altındaki bir ev bile şebekeye hiç bağlı olmadan, temiz ve kesintisiz suya kavuşabiliyor. İyi kurulmuş bir su sistemi, bağımsız yaşamın en büyük özgürlüğünü veriyor; ihmal edilen bir su planı ise en güzel evi bile yaşanmaz kılıyor.

Merak edilenler

Off-grid yer altı evinde su nereden gelir?

Başlıca dört kaynaktan: kuyu (yer altı suyu), yağmur suyu hasadı (çatıdan toplama), kaynak/pınar (doğal akış) ve gölet/akarsu (yüzey suyu). Hangisinin uygun olduğu araziye ve iklime bağlıdır; çoğu ev birkaçını birlikte kullanır.

Elektrik olmadan su basıncı olur mu?

Evet, yerçekimiyle. Depoyu evden yüksek bir yere koyarsanız, su kendi ağırlığıyla basınçlı akar; her ~70 cm yükseklik farkı yaklaşık 1 psi basınç ekler. Bu, pompaya ve elektriğe bağlı kalmadan su basıncı sağlamanın en güvenilir yoludur.

Yağmur suyu içilebilir mi?

Ancak arıtıldıktan sonra. Yağmur suyu çatıdan toplandığı için toz, yaprak ve kuş pisliği taşıyabilir. Kademeli filtreleme (kaba filtre, ince filtre) ve içme için mikrop giderme (UV, kaynatma ya da uygun filtre) yapıldığında güvenle içilebilir; öncesinde test ettirmek gerekir.

Kuyu mu yağmur hasadı mı daha iyi?

Duruma göre değişir; en iyisi ikisini birlikte kullanmaktır. Kuyu süreklidir ama açması pahalı ve su çıkacağı garanti değildir; yağmur hasadı bedava ve basittir ama mevsimliktir. Çeşitlilik ilkesi gereği, biri yetersiz kaldığında diğeri devreye girecek şekilde kurmak en güvenlisidir.

Kışın borular donar mı?

Yer altı evinde risk çok azdır. Su boruları ve deposu toprağın serin ama donmayan ortamında bulunduğu için, normal bir eve göre donma tehlikesi düşüktür. Yine de yüzeye yakın borularda, yalıtım ve toprak altına almak gibi standart önlemler alınmalıdır.

Off-grid bir yer altı evinde su temini, aslında doğanın sunduğu kaynakları (yer altı suyu, yağmur, güneşin ısısı, yerçekimi) akıllıca bir araya getirme sanatıdır: kuyu ve yağmur suyu bulur, sarnıç depolar, yerçekimi ve pompa basınçlandırır, filtreler içilebilir kılar, güneş kolektörü ısıtır. Doğru kurulduğunda, toprağın altındaki bir ev bile şebekeye hiç bağlı olmadan temiz ve kesintisiz suya kavuşuyor. Ama her kullandığımız su, bir de kirli olarak geri döner; onu da bir yere göndermek gerekir. Bir sonraki yazımızda, yer altı evinde atık su ve kanalizasyon konusuna, yani kullanılmış suyu güvenle uzaklaştırmanın yollarına bakacağız.

Kaynaklar

Bu yazıdaki bilgiler aşağıdaki yayınlanmış kaynaklardan derlenmiştir:

• Insteading — Off-Grid Water System (kuyu, yağmur hasadı, depolama, basınç): insteading.com
• Today’s Homeowner — Complete Guide to Off-Grid Water Systems: todayshomeowner.com
• Accidental Hippies — The Basics of Rainwater Harvesting: accidentalhippies.com

Görsel kaynakları: Wikimedia Commons (dosya lisansları ve fotoğrafçı adları görsel açıklamalarında belirtilmiştir).