Yaodong (Çin): Lös Toprağına Oyulmuş Yaşayan Yer Altı Evleri

Çin’in kuzeyindeki geniş lös yaylalarında, milyonlarca insan yüzyıllardır aynı yöntemle yaşıyor: evlerini toprağın içine oyarak. Bu evlere Çince’de “yaodong” (窑洞), yani “fırın ev” ya da “mağara ev” deniyor. Serimizde dünyanın farklı yerlerindeki yer altı ve kaya evlerini tanıttık; bu yazıda ise belki de dünyanın en yaygın ve en canlı yer altı ev geleneğini, Çin’in lös mağara evlerini toprak altı ev meraklıları için ele alıyoruz.

Yaodong’ları özel kılan, sadece tarihi değil, hâlâ yaşanıyor olmalarıdır. Bugün bile milyonlarca insan bu toprağa oyulmuş evlerde yaşamını sürdürüyor. Yani yaodong, müzelik bir kalıntı değil, yaşayan bir toprak ev geleneğidir; ve bu yönüyle serimizin “toprağın altında konforlu, ucuz ve sürdürülebilir yaşam mümkün mü?” sorusuna doğrudan bir cevap verir.

İçindekiler

• Yaodong: lös toprağına oyulmuş evler
• Neden lös toprağı
• Yamaca oyma ve çukur avlu tipleri
• Toprağın ısı dengesi
• Bugün hâlâ yaşayan bir gelenek
• Bölgeden görüntüler
• Toprak altı evi açısından değerlendirme

Yaodong: lös toprağına oyulmuş evler

Yaodong, en yalın haliyle, toprağın içine yatay olarak oyulmuş bir odadır. Genellikle kemerli bir tavana sahip, derinliğine uzanan bu odaların önü açık bırakılır; bu açık yüze bir duvar, kapı ve pencere eklenerek ev tamamlanır. Girişteki bu yüz çoğunlukla tuğla ya da taşla örülür, içerisi ise doğrudan toprağın içindedir.

Serimizde tanıttığımız Matmata ve Guadix gibi yer altı evleriyle yaodong’un mantığı aynıdır: toprağı bir yapı malzemesi değil, doğrudan yaşanacak mekanın kendisi olarak kullanmak. Ama yaodong’u benzersiz kılan, bu yöntemin milyonlarca eve ulaşan yaygınlığıdır. Çin’in lös yaylalarında, bütün köyler ve kasabalar bu şekilde toprağa oyularak kurulmuştur. Yaodong, tek bir mimari örnek değil, koca bir bölgenin binlerce yıllık ortak barınma biçimidir.

Neden lös toprağı

Yaodong’un bu kadar yaygınlaşmasının temel nedeni, bölgenin toprağıdır: lös. Lös, rüzgarın taşıyıp biriktirdiği ince taneli, sarımsı bir topraktır ve Çin’in kuzeyinde yer yer yüzlerce metre kalınlığa ulaşır. Bu toprağın en önemli özelliği, oyulduğunda kendini taşıyacak kadar sağlam kalmasıdır; yani içine bir oda oyduğunuzda tavan çökmez, dik durur.

Serimizin yapısal sistem yazısında anlattığımız “toprağın ve kayanın kendini taşıması” ilkesi, lös toprağında ideal koşulları bulur. Lös hem oyması kolaydır (taş kadar sert değildir), hem de oyulduktan sonra dik duvar ve kemerli tavan olarak ayakta kalır. Bu ikili özellik, sıradan köylülerin bile pahalı malzeme ya da usta olmadan kendi evlerini kazabilmesini sağlamıştır. Bir yaodong yapmak için gereken tek şey, çoğu zaman emek ve zamandır; malzeme zaten ayaklarınızın altındadır. Bu da yaodong’u son derece ucuz ve erişilebilir bir barınma biçimi yapar.

Yamaca oyma ve çukur avlu tipleri

Yaodong’lar bölgenin arazisine göre iki temel biçimde yapılır. Birincisi, bir tepe ya da yamacın yan yüzüne yatay olarak oyulan evlerdir; bu en yaygın türdür ve serimizde Guadix için anlattığımız yamaç evlerine benzer. Yamacın dik yüzüne bir dizi oda oyulur ve her birinin önü avluya açılır.

İkinci ve daha ilginç tür ise “çukur avlu” (sunken courtyard) tipidir: düz arazide önce yere büyük ve kare bir çukur kazılır, sonra bu çukurun dört duvarına yatay odalar oyulur. Böylece yukarıdan bakıldığında düz bir tarladan başka bir şey görünmezken, aşağıda avlulu koca bir ev vardır. Serimizde anlattığımız aydınlatma ve havalandırma ilkeleri burada kendiliğinden çalışır: ortadaki açık çukur avlu, bütün odalara ışık ve hava sağlar. Bu iki tür de aynı fikri paylaşır: düşey bir yüzey oluşturup ona yatay odalar oymak. Yaodong’un dehası, arazinin sunduğu her koşulu bu basit mantığa uyarlayabilmesindedir.

Toprağın ısı dengesi

Yaodong’ların en büyük avantajı, serimizin baştan beri vurguladığı toprağın ısı dengesidir. Bu evler tamamen toprağın içinde olduğu için, metrelerce kalınlıktaki lös örtüsü doğal bir yalıtım sağlar. Serinin ısı ve soğutma yazılarında anlattığımız gibi, toprak dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır: içerisi yazın serin, kışın ise dışarıya göre çok daha ılık kalır.

Bu, Çin’in kuzeyindeki sert kara iklimi düşünüldüğünde büyük bir konfor demektir. Bölgede yazlar çok sıcak, kışlar ise dondurucu geçer; dışarıda sıcaklık eksi yirmi derecelere düşerken, toprağın içindeki yaodong’un içi çok daha yaşanabilir kalır. Sakinler, kışın az bir yakıtla evi ısıtabilir, yazın ise hiç serinletmeye gerek kalmadan serin bir iç mekanda yaşarlar. Bu, tam da serimizde toprak evleri için anlattığımız termal kütle etkisidir. Milyonlarca insanın hâlâ yaodong’da yaşamayı tercih etmesinin başlıca nedeni de budur: toprağın sağladığı bu doğal denge, hem konfor hem de ciddi bir yakıt tasarrufu sağlar.

Bugün hâlâ yaşayan bir gelenek

Yaodong’u serimizdeki diğer birçok örnekten ayıran en önemli özellik, hâlâ yaygın olarak yaşanıyor olmasıdır. Matmata ya da Guadix gibi yerlerde de insanlar hâlâ yer altı evlerinde yaşar; ama yaodong’un ölçeği çok daha büyüktür. Milyonlarca insan bugün bile bu toprağa oyulmuş evlerde hayatını sürdürüyor; kimileri gelenek olduğu için, kimileri ise bu evlerin sağladığı ucuzluk ve konfor nedeniyle.

Modern yaodong’lar, geçmişin basit oyuklarından daha gelişmiştir: girişleri düzgün tuğlayla örülür, içleri sıvanır, elektrik ve modern eşyalarla donatılır. Yani yaodong, geçmişte kalmış bir yaşam biçimi değil, güncellenerek sürdürülen bir gelenektir. Bu yönüyle serimizin ana sorusuna canlı bir kanıt sunar: toprağın altında modern, konforlu ve sürdürülebilir bir hayat kurmak mümkündür; hem de milyonlarca insan bunu bugün fiilen yaşamaktadır. Kendi toprak evini hayal edenler için yaodong, bunun sadece geçmişte değil, bugün de gerçek ve yaygın olduğunun en güçlü örneğidir.

Bölgeden görüntüler

Yaodong’ları yazıyla anlatmak bir yana, bu toprağa oyulmuş evleri içeriden ve dışarıdan görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Çin’in lös yaylalarından: yaodong’ların nasıl oyulduğunu, avlulu düzenini ve içindeki gündelik hayatı gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin topraktan nasıl oyulduğu ve nasıl yaşandığı görüntüden net anlaşılıyor.

Toprak altı evi açısından değerlendirme

Yaodong, serimizde tanıttığımız yer altı evleri arasında belki de en pratik ve en yaşayan örnektir. Longyou gibi gizemli bir dev yapı ya da Tulou gibi görkemli bir müşterek kale değil; sıradan insanların, sıradan bir toprağa, kendi elleriyle oydukları basit ama son derece işlevsel evlerdir. Tam da bu sıradanlığı ve yaygınlığı, onu toprak ev fikri açısından çok değerli kılar.

Yaodong’un en önemli dersi, toprağın altında yaşamanın uzak ya da olağanüstü bir şey olmadığıdır: doğru toprakta (lös gibi), basit yöntemlerle, ucuza ve herkesin ulaşabileceği biçimde yapılabilir. Kalın toprak örtüsü doğal ısı dengesi sağlar, malzeme ayaklarınızın altındadır ve doğru yapıldığında ev nesiller boyu ayakta kalır. Serimizin baştan beri anlattığı toprağın koruyuculuğu, ucuzluğu ve sürdürülebilirliği, yaodong’da milyonlarca insanın gündelik gerçeği olarak karşımıza çıkar. Kendi toprak altı evini hayal edenler için yaodong, “bu hayal edilebilir ve fiilen yaşanabilir bir şeydir” gerçeğinin en somut ve en yaygın kanıtıdır.

Bu yazıdaki bilgiler, yaodong (Çin lös mağara evleri) hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Yaodong. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).