Yer Altı Evinde Atık Su: Kullanılmış Suyu Güvenle Uzaklaştırmak

Bir evde suyu getirmek işin yarısıdır; kullandıktan sonra o suyu güvenle uzaklaştırmak diğer yarısı. Duştan, lavabodan, mutfaktan ve tuvaletten çıkan kirli su, bir yere gitmek zorundadır. Şehirde bu iş kanalizasyona bağlanmakla biter; ama çoğu yer altı evi kırsalda ve şebekeden bağımsız (off-grid) olduğu için, atık suyu kendi arazisinde güvenli ve sağlıklı bir şekilde işlemek durumundadır. İşte bu yazı, toprağın altındaki bir evden çıkan kirli suyu doğaya ve insana zarar vermeden nasıl yöneteceğini anlatıyor.

Bu yazıda, yayınlanmış gerçek off-grid ev projelerinden derlediğimiz bilgilerle atık su yönetimini ele alıyoruz: iki tür atık su (gri su ve kara su), fosseptik (septik tank) nasıl çalışır, sızdırma alanı (leach field) nedir, kompost tuvaletle susuz çözüm, gri suyu bahçede geri kullanmak, sazlık (yapay sulakalan) ile doğal arıtma, ve boruların doğru eğimle döşenmesi. Serinin su temini yazısında suyu eve getirmiştik; şimdi o suyun kullanılmış halini güvenle geri gönderiyoruz.

Yazının içine, atık su sistemlerini gösteren kaynağı belirtilmiş görseller ve bu sistemlerin nasıl çalıştığını anlatan iki video yerleştirdik.

İçindekiler

• İki tür atık su: gri ve kara
• Fosseptik (septik tank)
• Sızdırma alanı (leach field)
• Kompost tuvalet: susuz çözüm
• Gri suyu geri kullanmak
• Sazlıkla doğal arıtma
• Borular ve eğim
• Uygulamadan izleyelim
• Yer altı evine özel dikkat
• Gerçek projelerden dersler
• Merak edilenler
• Kaynaklar

İki tür atık su: gri ve kara

Atık su yönetiminin ilk kuralı, iki tür atık suyu ayırt etmektir; çünkü ikisi çok farklı davranır. Off-grid atık su rehberlerinin standart ayrımı şöyle: “gri su” (greywater) ve “kara su” (blackwater).

Gri su, tuvalet dışındaki her yerden gelen kullanılmış sudur: duş, banyo lavabosu, mutfak evyesi, çamaşır makinesi. İçinde sabun, deterjan, yağ ve biraz kir vardır ama dışkı içermez; bu yüzden daha az tehlikelidir ve uygun şekilde bahçe sulamada geri kullanılabilir. Kara su ise tuvaletten gelen, dışkı içeren sudur; içinde hastalık yapan mikroplar bulunur, bu yüzden çok daha dikkatli işlenmesi gerekir.

Bu ayrım neden önemli? Çünkü ikisini ayırırsanız işiniz kolaylaşır: az kirli gri suyu doğrudan bahçeye yönlendirip değerlendirebilir, sadece tehlikeli kara suyu ciddi arıtmaya (fosseptik gibi) gönderebilirsiniz. Birçok off-grid ev tam da bunu yapar; su yükünü ikiye böler, her birini kendine uygun sistemle işler. Sonraki başlıklarda önce kara suyun klasik çözümü fosseptiği, sonra gri suyun akıllı kullanımını göreceğiz.

Fosseptik (septik tank)

Kanalizasyonu olmayan yerlerin en yaygın atık su çözümü fosseptiktir (septik tank). Off-grid atık su rehberlerinin anlattığı gibi, fosseptik, evden gelen atık suyun toplandığı, toprağa gömülü sızdırmaz bir tanktır ve içinde doğal bir arıtma süreci işler.

Nasıl çalışır? Atık su tanka girer ve burada durulur. Ağır katılar dibe çöküp “çamur” (çökelti) tabakasını oluşturur; yağ ve hafif maddeler yüzeye çıkıp “köpük” tabakası yapar; ortadaki nispeten durulmuş su ise tankın çıkışından ilerler. Tankın içindeki bakteriler, çökelen katıları zamanla parçalar (anaerobik sindirim). Böylece tank, katıları tutup sıvıyı ayırarak ön arıtma yapar.

Fosseptiğin çıkışından ilerleyen bu ön arıtılmış su, doğrudan doğaya bırakılmaz; bir sonraki aşamaya, sızdırma alanına gider (birazdan anlatacağız). Fosseptiğin bakımı da vardır: dipte biriken çamur, birkaç yılda bir vidanjörle boşaltılmalıdır; yoksa tank dolar ve sistem tıkanır. Doğru boyutlanmış ve düzenli boşaltılan bir fosseptik, on yıllarca sorunsuz çalışan güvenilir bir çözümdür.

Sızdırma alanı (leach field)

Fosseptik işin yarısıdır; onun çıkışındaki suyu toprağa güvenle geri vermek için “sızdırma alanı” (leach field, drenaj alanı) gerekir. Bu, fosseptikten çıkan ön arıtılmış suyu geniş bir alana yayarak toprağa sızdıran, delikli borulardan oluşan bir sistemdir.

Mantık şu: fosseptikten çıkan su, çakıl yatağına döşenmiş delikli borulara verilir. Su bu borulardan yavaşça toprağa sızar. Toprağın içinden geçerken, topraktaki mikroorganizmalar ve filtreleme etkisi suyu daha da arıtır; kalan mikroplar ve besinler toprakta tutulup parçalanır. Böylece su, yer altı suyuna karışana kadar doğal olarak temizlenmiş olur.

Sızdırma alanının doğru çalışması için toprağın su geçirgenliği (perkolasyon) önemlidir; çok killi bir toprak suyu geçirmez, çok kumlu toprak ise yeterince arıtmadan geçirir. Bu yüzden kurulmadan önce toprak testi yapılır. Ayrıca sızdırma alanı, serinin su temini yazısında anlattığımız kuyudan ve su kaynaklarından yeterince uzağa konur; kirli suyun temiz suya karışmaması, sağlık açısından hayati bir kuraldır.

Kompost tuvalet: susuz çözüm

Kara su probleminin en radikal çözümü, onu baştan hiç oluşturmamaktır. İşte kompost tuvalet tam da bunu yapar: su kullanmadan, dışkıyı bir hazne içinde kontrollü bir şekilde kompostlaştırır (çürütür). Böylece ne kara su oluşur ne de fosseptik gerekir.

Kompost tuvalet, dışkıyı talaş, hindistan cevizi lifi ya da benzeri kuru bir karbon malzemeyle karıştırır; bu, kokuyu bastırır ve doğru bir çürüme (kompostlaşma) ortamı sağlar. Zamanla dışkı, bahçede (genellikle yenmeyen bitkilerde) kullanılabilen toprak benzeri bir maddeye dönüşür. Susuz olduğu için, hem değerli suyu boşa harcamaz hem de atık su yükünü ciddi biçimde azaltır.

Kompost tuvaletin off-grid yaşamda büyük avantajları var: su gerektirmez, kanalizasyon ya da fosseptik gerektirmez, ve doğru kullanıldığında kokusuzdur. Yer altı evi gibi su ve altyapının kıymetli olduğu yerlerde çok mantıklıdır. Karşılığında, düzenli bakım ve doğru kullanım ister; ama pek çok off-grid ev sahibi, basitliği ve bağımsızlığı için kompost tuvaleti tercih ediyor. Kompost tuvalet kullanıldığında, geriye kalan tek atık su gri su olur ki onun yönetimi çok daha kolaydır.

Gri suyu geri kullanmak

Gri su (duş, lavabo, çamaşır suyu) az kirli olduğu için, atık değil aslında bir kaynaktır. Off-grid evlerin en sevdiği uygulamalardan biri, gri suyu bahçe sulamada geri kullanmaktır. Böylece hem atık su yükü azalır hem de değerli su ikinci kez, bu kez bitkiler için kullanılmış olur.

Sistem basit olabilir: duş ve lavabo suyu, ayrı bir boruyla toplanıp basit bir filtreden (saç, tüy tutucu) geçirilerek bahçeye, ağaçların köküne yönlendirilir. Önemli kural, gri suyun toprağın altına ya da mulç (örtü) altına verilmesidir; açıkta göllenmemesi ve doğrudan yenilen sebzelerin üstüne gelmemesidir. Ayrıca gri su tazeyken kullanılmalı, uzun süre bekletilmemelidir (beklerse kokar ve kara su gibi davranmaya başlar).

Gri su kullanırken bir incelik de deterjan seçimidir: bitkilere zarar vermeyen, tuz ve fosfat oranı düşük, doğa dostu sabunlar tercih edilir; çünkü o su sonunda toprağa gidiyor. Doğru kurulmuş bir gri su sistemi, kurak bölgelerde bahçeyi hayatta tutan, suyu iki kez çalıştıran zekice bir çözümdür. Yer altı evinin çevresindeki bitki örtüsünü de besleyerek, evi doğayla daha da bütünleştirir.

Sazlıkla doğal arıtma

Atık suyu arıtmanın en doğal ve en zarif yollarından biri, bitkilere iş yaptırmaktır: yapay sulakalan, yani “sazlık arıtma” (constructed wetland / reed bed). Bu sistem, atık suyu içinden saz, kamış gibi su bitkilerinin yetiştiği çakıl dolu bir yatağa verir; su bu yataktan geçerken doğal olarak arınır.

Nasıl mı? Su, bitkilerin kökleri ve çakıl arasından yavaşça akarken, köklerdeki ve çakıldaki bakteriler kirleticileri parçalar; bitkiler de besin maddelerini (azot, fosfor) emerek suyu temizler. Bu, doğanın bataklıklarda milyonlarca yıldır yaptığı arıtmanın, bahçeye ölçekli bir kopyasıdır. Elektrik gerektirmez, kimyasal gerektirmez, sadece yerçekimi ve bitkilerle çalışır.

Sazlık arıtma genellikle fosseptik ya da gri su sisteminin ardından bir “cilalama” (son arıtma) aşaması olarak kullanılır; çıkan su bahçe sulamaya uygun hale gelir. Hem işlevsel hem de güzeldir: arıtma sistemi aynı zamanda yeşil bir bahçe köşesine dönüşür. Off-grid ve ekolojik yer altı evi projelerinde, doğayla uyumlu görünümü sayesinde giderek daha çok tercih ediliyor.

Borular ve eğim

Bütün bu sistemler ne kadar iyi olursa olsun, atık suyu onlara ulaştıran boru tesisatı doğru döşenmezse çalışmaz. Atık su borularının altın kuralı eğimdir: borular, suyun yerçekimiyle kendiliğinden akacağı hafif ve düzenli bir eğimle döşenmelidir.

Eğim çok az olursa su yavaş akar, katılar boruda birikip tıkanma yapar; çok fazla olursa su hızla akıp katıları geride bırakır, yine tıkanma olur. Bu yüzden standart bir eğim (genellikle metrede birkaç santim) hedeflenir. Ayrıca sistemde havalandırma (baca) borusu bulunur; bu, hem kokuların çatı üstünden atılmasını hem de suyun boruda düzgün akması için hava dengesini sağlar.

Yer altı evinde tesisat planlaması özellikle önemlidir; çünkü ev toprağın altında olduğu için atık suyun akacağı yön ve eğim baştan doğru kurgulanmalıdır. Bazı durumlarda ev, arıtma sisteminden (fosseptik, sazlık) daha alçakta kalırsa, atık suyu yukarı taşımak için bir pompa (terfi) gerekebilir. En sağlıklısı, arazinin eğimini baştan doğru okuyup her şeyin yerçekimiyle akacağı bir yerleşim planlamaktır.

Uygulamadan izleyelim

Atık su sistemlerini yazıyla anlatmak bir yana, gerçek bir sistemin nasıl kurulup çalıştığını görmek çok daha anlaşılırdır. Aşağıdaki iki video pratik uygulamalardan: ilkinde bir septik sistemin nasıl çalıştığını uzmanların anlatımıyla, ikincisinde permakültür temelli basit bir gri su arıtma sistemini göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama sistemlerin mantığı görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evine özel dikkat

Yer altı evinde atık su yönetiminin birkaç kendine özgü noktası var. Birincisi konum: ev toprağın altında ve genellikle bir yamaca gömülü olduğu için, atık su sistemleri (fosseptik, sızdırma alanı, sazlık) evin aşağısına, suyun yerçekimiyle akacağı bir noktaya yerleştirilmelidir. Yukarıda dediğimiz gibi, gerekirse terfi pompası kullanılır.

İkincisi, su kaynağından uzaklık: serinin su temini yazısında anlattığımız kuyu ve su deposu ile atık su sistemleri arasında güvenli bir mesafe şarttır. Kirli suyun temiz su kaynağına sızması, en ciddi sağlık riskidir; bu yüzden yerleşim planında iki sistem birbirinden mümkün olduğunca uzak ve doğru yönde konumlandırılır.

Üçüncüsü, yalıtım ve nemle ilişki: serinin su yalıtımı ve drenaj yazılarında anlattığımız gibi, yer altı evinin en büyük düşmanı sudur. Atık su borularında bir sızıntı, sadece koku değil, evin toprakla temas eden yapısına nem ve su sızması demektir. Bu yüzden atık su tesisatı sızdırmaz ve sağlam olmalı, drenaj sisteminden ayrı ve güvenli tutulmalıdır. İyi planlanmış bir atık su sistemi, yer altı evini hem sağlıklı hem kuru tutar.

Gerçek projelerden dersler

Yayınlanmış off-grid projelerinden derlediğimiz atık su dersleri şöyle özetlenebilir. Birincisi, gri su ile kara suyu ayır; az kirli gri suyu bahçede değerlendir, tehlikeli kara suyu ciddi arıtmaya gönder. İkincisi, kara su için fosseptik artı sızdırma alanı klasik ve güvenilir çözümdür; fosseptiği düzenli boşalt.

Üçüncüsü, suyu ve altyapıyı azaltmak istersen kompost tuvaleti düşün; susuz çalışır, kara su üretmez. Dördüncüsü, gri suyu toprak altından bahçeye ver, doğa dostu deterjan kullan, tazeyken kullan. Beşincisi, doğal ve güzel bir son arıtma için sazlık (yapay sulakalan) kur. Altıncısı, boruları doğru eğimle döşe; ne çok az ne çok fazla. Yedincisi, atık su sistemlerini su kaynağından uzağa ve evin aşağısına, yerçekimiyle akacak şekilde yerleştir.

Bütün bu derslerin ortak fikri şu: off-grid bir yer altı evinde atık su, gizlenip unutulacak bir sorun değil, baştan planlanacak bir sistemdir. Doğru kurulduğunda, kullanılmış su doğaya zarar vermeden arınır, hatta bahçeyi besleyen bir kaynağa dönüşür. İyi tasarlanmış bir atık su sistemi, evi hem sağlıklı tutar hem de suyu döngü içinde çalıştırarak doğayla uyumlu kılıyor; ihmal edilen bir sistem ise koku, tıkanma ve sağlık riski demek.

Merak edilenler

Gri su ile kara su arasındaki fark nedir?

Gri su, tuvalet dışındaki her yerden (duş, lavabo, mutfak, çamaşır) gelen, dışkı içermeyen kullanılmış sudur; uygun şekilde bahçede geri kullanılabilir. Kara su, tuvaletten gelen, dışkı ve hastalık yapan mikropları içeren sudur; fosseptik gibi ciddi bir arıtma gerektirir.

Fosseptik ne sıklıkla boşaltılmalı?

Kullanıma ve tank boyutuna göre değişmekle birlikte, genellikle birkaç yılda bir vidanjörle boşaltılması gerekir. Dipte biriken çamur boşaltılmazsa tank dolar, sistem tıkanır ve sızdırma alanına katı kaçarak onu da bozar. Düzenli boşaltma, sistemin ömrünü uzatır.

Kompost tuvalet kokar mı?

Doğru kullanıldığında hayır. Her kullanımdan sonra eklenen kuru karbon malzeme (talaş, hindistan cevizi lifi) ve doğru havalandırma, kokuyu bastırır ve sağlıklı bir çürüme sağlar. Susuz çalıştığı için hem su tasarrufu yapar hem de kara su ve fosseptik ihtiyacını ortadan kaldırır.

Gri suyu her bitkide kullanabilir miyim?

Doğrudan yenen sebzelerin (marul, çilek gibi) üstüne vermek doğru değildir; gri su daha çok ağaçlara, çalılara ve yenmeyen bitkilere, toprak ya da mulç altından verilir. Doğa dostu, düşük tuz/fosfatlı deterjan kullanmak ve suyu tazeyken vermek de önemlidir.

Atık su sistemi kuyuya zarar verir mi?

Yanlış yerleştirilirse evet, bu ciddi bir sağlık riskidir. Bu yüzden fosseptik ve sızdırma alanı, içme suyu kuyusundan ve deposundan güvenli bir mesafede ve suyun onlara doğru akmayacağı bir konumda kurulmalıdır. Yerleşim planı, temiz ve kirli suyu kesinlikle ayrı tutmalıdır.

Off-grid bir yer altı evinde atık su yönetimi, aslında kullanılmış suyu bir sorun olmaktan çıkarıp bir döngünün parçası kılma sanatıdır: gri suyu ayırıp bahçeye verir, kara suyu fosseptik ve sızdırma alanıyla ya da baştan kompost tuvaletle güvenle işler, sazlıkla doğal olarak cilalarsın. Doğru kurulduğunda, toprağın altındaki bir evden çıkan su bile doğaya zarar vermeden arınıyor, hatta bahçeyi besliyor. Suyu getirdik, ısıttık, kullandık, güvenle uzaklaştırdık; peki bütün bu pompaları, cihazları, ışıkları ne çalıştıracak? Bir sonraki yazımızda, yer altı evinde elektrik konusuna, yani toprağın altına enerjiyi getirmenin ve üretmenin yollarına bakacağız.

Kaynaklar

Bu yazıdaki bilgiler aşağıdaki yayınlanmış kaynaklardan derlenmiştir:

• Accidental Hippies — All About Off-Grid Wastewater (gri/kara su, septik, mevzuat): accidentalhippies.com
• Off Grid World — Off-Grid Septic System and Wastewater Treatment: offgridworld.com
• Water Wise Group — Greywater for an Off-Grid Cabin Without a Septic Tank: waterwisegroup.com

Görsel kaynakları: Wikimedia Commons (dosya lisansları ve fotoğrafçı adları görsel açıklamalarında belirtilmiştir).