Setenil de las Bodegas (İspanya): Dev Kayanın Altına Kurulmuş Evler

Kayayı oymadan ya da arasına girmeden de bir ev yapmanın bir yolu daha vardır: kayanın altına yerleşmek. İspanya’nın güneyindeki Setenil de las Bodegas kasabası, bunun dünyadaki en çarpıcı örneğidir. Burada evler, bir nehir vadisi boyunca uzanan dev kaya çıkıntılarının (kaya saçaklarının) altına kurulmuştur; kayanın kendisi evin çatısını ve arka duvarını oluşturur, insan ise yalnızca önünü ve yanlarını örer. Böylece kasabanın bütün bir sokağı, adeta devasa bir kayanın altına sığmış gibidir.

Setenil’i serimizde ele almamızın nedeni, kayayla ev yapmanın bir başka yolunu göstermesidir. Kandovan’da kaya oyulur, Casa do Penedo’da kayaların arasına girilir; Setenil’de ise kayanın altına yerleşilir. Üçü de aynı temel fikri paylaşır: doğanın sunduğu kaya kütlesini, en az emekle bir barınağa dönüştürmek. Bu yazıda, kayanın koruyuculuğundan yararlanmak isteyenler için Setenil’i ve onun yapım mantığını ele alıyoruz.

İçindekiler

• Setenil: kayanın altındaki kasaba
• Kaya çatı nasıl oluştu
• Kayanın altına kurulan evin yapısı
• Kaya saçağının ısı dengesi
• Bugün hâlâ yaşayan bir kasaba
• Yapım planı ve teknik detaylar
• Uygulamadan görüntüler
• Kaya evi açısından değerlendirme

Setenil: kayanın altındaki kasaba

Setenil de las Bodegas, dar bir nehir vadisinin iki yakasına kurulmuş, beyaz badanalı evleriyle tipik bir Endülüs kasabasıdır. Ama onu benzersiz kılan, bu evlerin bir bölümünün doğrudan dev kaya çıkıntılarının altına yapılmış olmasıdır. Kimi sokaklarda, evlerin üstünde metrelerce kalınlıkta bir kaya tavanı uzanır; ev, bu kayanın altındaki boşluğa yerleştirilmiştir. Kaya, evin hem çatısı hem de arka duvarı olur.

Serimizde tanıttığımız kaya evlerinden farklı olarak, Setenil’de kaya oyulmaz; zaten var olan doğal bir saçağın altına yerleşilir. İnsan yalnızca kayanın altındaki açık yüzü kapatır: bir ön cephe örer, kapı ve pencereleri buraya açar. Böylece dışarıdan bakıldığında, sanki evler dağın altından çıkıyormuş gibi görünür. Bu, kayayla ev yapmanın en az müdahale gerektiren yollarından biridir: doğa çatıyı ve arka duvarı hazır sunar, insan sadece geri kalanını tamamlar. Setenil, bu fikrin bütün bir kasaba ölçeğinde uygulanmış halidir.

Kaya çatı nasıl oluştu

Setenil’deki kaya saçakları, nehrin milyonlarca yıl süren aşındırma çalışmasının ürünüdür. Nehir, yumuşak kaya katmanlarını zamanla oyarak vadiyi derinleştirmiş; üstteki daha sert kaya tabakaları ise ayakta kalarak geniş çıkıntılar, yani doğal saçaklar oluşturmuştur. Böylece nehir kıyısı boyunca, üstü kapalı ama önü açık, doğal barınaklar ortaya çıkmıştır.

İnsanlar bu doğal saçakları fark edip değerlendirmiştir: üstü zaten kayayla örtülü olan bu boşlukların önünü kapatarak evlerini yapmışlardır. Serimizde Bulla Regia ya da Guadix için anlattığımız gibi, burada da doğa insanın işinin büyük bölümünü önceden yapmıştır; geriye sadece açık yüzü kapatmak kalmıştır. Bu kaya saçakları o kadar sağlamdır ki, üstlerinde başka evler, sokaklar ve hatta bütün bir kasaba yer alabilir. Setenil, doğanın oluşturduğu bir kaya örtüsünün, insan için nasıl hazır bir çatıya dönüşebileceğinin çarpıcı bir örneğidir.

Kayanın altına kurulan evin yapısı

Setenil’de tipik bir ev, üç yanı doğal, bir yanı insan yapımıdır. Üstte kaya saçağı çatıyı, arkada aynı kaya kütlesi arka duvarı, yanlarda çoğu zaman yine kaya ya da komşu duvarlar yan duvarları oluşturur. İnsanın yaptığı asıl iş, kayanın altındaki açık ön yüzü bir cephe duvarıyla kapatmaktır; kapı ve pencereler bu cepheye açılır. Böylece ev, kayanın altındaki hazır boşluğu kullanan, önü kapatılmış bir mekana dönüşür.

Bu yapı biçimi, serimizin yapısal sistem yazısında anlattığımız “kayanın kendini taşıması” ilkesinin en doğrudan uygulamasıdır: çatı, ayrı bir taşıyıcıya ihtiyaç duymaz, çünkü zaten dev bir kaya kütlesidir. Ön cephe duvarı ise yalnızca mekanı kapatır ve kapı-pencereyi taşır; üstündeki kayanın yükünü taşımaz. Bu da yapımı hem kolay hem ucuz kılar. Evin derinliği, kaya saçağının ne kadar içeri uzandığına bağlıdır; kimi evler sığ, kimi ise kayanın altında oldukça derindir. Setenil, doğanın sunduğu bir kaya çatının altına, basit bir ön cepheyle nasıl sağlam bir ev kurulabileceğini gösterir.

Kaya saçağının ısı dengesi

Setenil evlerinin en büyük avantajı, üstlerindeki dev kaya saçağının sağladığı ısı dengesidir. Metrelerce kalınlıktaki bu kaya tavanı, serimizin baştan beri anlattığı termal kütle etkisiyle çalışır. Serinin ısı ve soğutma yazılarında anlattığımız gibi, kalın kaya kütlesi dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır: içerisi yazın serin, kışın ise dışarıya göre ılık kalır.

Endülüs’ün çok sıcak yazları düşünüldüğünde, bu kaya çatının sağladığı serinlik büyük bir konfordur. Güneş, evin üstündeki kalın kayaya çarpar ama içeri geçemez; bu yüzden kayanın altındaki evler, en sıcak günlerde bile serin kalır. Kışın ise aynı kaya, içerideki ısıyı korur. Ayrıca kaya saçağı, evi yağmurdan ve doğrudan güneşten de korur; adeta dev bir doğal şemsiye gibidir. Bu, tam da serimizde kaya evleri için anlattığımız termal kütle ve koruma etkisidir. Setenil, bir kaya çatısının altına yerleşmenin, sıcak bir iklimde ne kadar akıllıca bir çözüm olduğunu gösterir.

Bugün hâlâ yaşayan bir kasaba

Setenil, terk edilmiş bir kalıntı değil, bugün de yaşayan bir kasabadır. Kaya altındaki evlerde insanlar yaşamını sürdürür; bu mekanların çoğu artık modern konforla donatılmıştır. Kimi kaya altı mekanlar ise restoran, kafe ya da dükkana dönüştürülmüştür; kasabanın adındaki “bodegas” (mahzenler), bu serin kaya altı mekanların bir zamanlar şarap ve ürün saklamak için de kullanıldığını hatırlatır.

Bu yönüyle Setenil, serimizde tanıttığımız Guadix ve Matera gibi, kaya evinin modern hayata nasıl uyum sağladığını gösteren canlı bir örnektir. Kaya altındaki serin mekanlar, hem konut hem de ticari mekan olarak bugün de değerlidir; üstelik bu doğal serinlik, sıcak yaz aylarında büyük bir avantaj sağlar. Serimizin ana fikri olan “kaya ve toprağın sunduğu doğal konfor”, Setenil’de hâlâ gündelik hayatın bir parçasıdır. Kendi kaya evini hayal edenler için Setenil, bir kaya saçağının altındaki hayatın uzak bir geçmiş değil, bugün de sürdürülen keyifli bir gerçek olduğunu gösterir.

Yapım planı ve teknik detaylar

Bu bölümde, Setenil tipi bir kaya evi (doğal kaya saçağının altına kurulan ev) fikrini, kendi kaya evini düşünenler için gerçeğe uygun biçimde uyarladığımız bir yapım planı olarak veriyoruz. Buradaki adımlar, bu tür uygulamalardan yola çıkılarak bizim tarafımızdan derlenmiş genel bir çerçevedir; herhangi bir telifli proje ya da çizimden alınmamıştır. Gerçek bir uygulamada mutlaka kaya/zemin etüdü ve bir inşaat mühendisinin onayı gerekir; aşağıdaki değerler yalnızca fikir vermek içindir.

1. Kaya saçağının seçimi ve güvenliği

Bu evin temeli, güvenli bir kaya saçağıdır. Üstü kapalı, önü açık, yeterince derin ve sağlam bir doğal çıkıntı aranır. En kritik nokta, bu kaya tavanının güvenli olmasıdır: çatlak, gevşek parça ya da düşme riski taşımamalıdır. Bu yüzden mutlaka bir jeolojik inceleme yapılır; kaya tavanının sağlamlığı ve altındaki boşluğun güvenliği değerlendirilir. Kaya güvenli değilse, o saçak kullanılmaz.

2. Zemin ve taban hazırlığı

Kaya saçağının altındaki zemin düzeltilir ve sağlam bir taban oluşturulur. Tabandan gelebilecek nemi kesmek için bir nem yalıtımı yapılır; zemin gerekiyorsa şap, taş ya da tuğla ile kaplanır. Yamaç konumu nedeniyle, suyun evden uzağa akmasını sağlayacak bir eğim ve drenaj baştan planlanır. Böylece hem taban kuru kalır hem de yağmur suyu içeri girmez.

3. Ön cephe duvarının örülmesi

Evin asıl yapım işi, kaya saçağının altındaki açık ön yüzü kapatan cephe duvarıdır. Bu duvar taş, tuğla ya da kerpiçle örülür; kapı ve pencereler buraya yerleştirilir. Duvar, üstteki kayaya iyice yaklaştırılır ve kaya ile duvarın birleştiği yer özenle kapatılır. Önemli bir teknik nokta: bu ön duvar, üstündeki kayanın yükünü taşımaz; kayayı zaten kendi kütlesi taşır. Ön duvar yalnızca mekanı kapatır ve kapı-pencereyi taşır. Yine de sağlam ve dik örülmelidir.

4. Kaya-duvar birleşimi ve su kontrolü

En kritik teknik adım, kaya tavanı ile ön/yan duvarların birleştiği çizgidir; çünkü su buradan sızabilir. Bu birleşim, suyu içeri almayacak biçimde esnek ve dayanıklı bir dolgu/yalıtımla kapatılır. Kaya saçağının üstünden akan yağmur suyu, evin önüne değil yanına ya da saçağın dışına yönlendirilir; gerekirse kayanın kenarına suyu kesen bir damlalık/oluk yapılır. Böylece su, kaya tavanından süzülüp içeri damlamaz.

5. Havalandırma ve ışık

Kayanın altına kurulan, tek açık yüzü ön cephe olan bir evde ışık ve hava buradan alınır. Ön cepheye yeterli pencere ve kapı konur; ev derinse, mümkünse yan bir açıklık ya da baca ile hava dolaşımı desteklenir. Kaya altı mekanlar serin ama nemli olabileceği için, iyi bir havalandırma nem sorununu önler. Işık en çok kullanılan ön bölüme verilir; derin arka bölümler depo ya da serin saklama alanı olarak değerlendirilir.

6. İç bitirme ve konfor

İç yüzeyler (özellikle ön duvar ve yan yüzeyler) sıvanıp beyazlatılır; bu hem Endülüs geleneğine uygun bir görünüm verir hem de mekanı aydınlatır. Kaya tavanı istenirse doğal bırakılır ya da temizlenip sabitlenir. Tesisat, ön duvar ve tabandaki kanallardan geçirilir. Kalın kaya tavanı ısıyı dengelediği için ek yalıtıma gerek kalmaz; küçük bir ısıtma yeterli olur. Sonuç, dışarıdan bir kayanın altından çıkıyormuş gibi görünen, içeride ise serin, sağlam ve konforlu bir ev olur.

Uygulamadan görüntüler

Setenil’i yazıyla anlatmak bir yana, kayanın altına kurulmuş bu kasabayı görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Setenil’den: dev kaya saçaklarının altındaki evleri, sokakları ve bu evlerin içini gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin kayanın altına nasıl kurulduğu görüntüden net anlaşılıyor.

Kaya evi açısından değerlendirme

Setenil, serimizde kayayla ev yapmanın üçüncü yolunu tamamlar: Kandovan’da kaya oyulur, Casa do Penedo’da kayaların arasına girilir, Setenil’de ise kayanın altına yerleşilir. Üçü de aynı akıllı fikri paylaşır: doğanın sunduğu kaya kütlesini, mümkün olan en az emekle bir barınağa dönüştürmek. Setenil, bu yaklaşımın belki de en az müdahale gerektiren ve en gösterişli örneğidir.

Setenil’in en önemli dersi, bazen bir ev için gereken çatının ve duvarın doğada zaten hazır durduğudur; insana düşen, onu görmek ve önünü kapatmaktır. Dev kaya saçağı hem çatı hem koruma hem de ısı dengesi sağlar; insan yalnızca ön cepheyi örerek mekanı tamamlar. Serimizin baştan beri anlattığı kayanın gücü ve doğayla uyum, Setenil’de bütün bir kasabanın gündelik gerçeği olarak karşımıza çıkar. Kendi kaya evini hayal edenler için Setenil, “en sağlam çatı bazen doğanın kendisidir; yeter ki onu doğru değerlendirelim” gerçeğinin çarpıcı bir kanıtıdır.

Bu yazıdaki bilgiler, Setenil de las Bodegas hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Setenil de las Bodegas. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).