Çim Evleri: Yeşil Çatının ve Toprak Duvarın Atası

Bugün pek çok modern “yeşil çatılı” ve toprağa gömülü evin ardında, yüzyıllar öncesine uzanan bir gelenek yatar: çim evleri. Bunların en bilinen örnekleri İzlanda’dadır. Ağaç ve taşın kıt, kışların ise sert olduğu bu adada insanlar, evlerini kalın toprak (çim) duvarlar ve çim kaplı çatılarla yapmışlardır. Serimizde modern toprak evi projelerini ele alıyoruz; bu yazıda ise bütün o modern yeşil çatılı evlerin atası olan çim evini ve onun günümüze uyarlanmış yapım mantığını, toprak evi meraklıları için inceliyoruz.

Çim evleri, aslında bir “yeşil çatı” ve “toprak duvar” dersidir. Kalın çim duvarlar ve çatı, evi soğuktan ve rüzgardan yalıtır; ev adeta manzaranın içine gömülür. Bugün mimarların bilinçle uyguladığı yeşil çatı, toprak duvar ve doğaya uyum ilkeleri, aslında yüzyıllardır bu geleneksel evlerde yaşanmaktaydı. Bu yönüyle çim evi, hem tarihi bir örnek hem de modern toprak evinin doğrudan bir öncüsüdür. Bu yazıda onun mantığını ve kendi yeşil çatılı toprak evini düşünenler için uyarlanmış bir yapım planını ele alıyoruz.

İçindekiler

• Çim evi: toprak duvar ve çim çatı
• Neden çimle ev yapıldı
• Kalın çim duvarların yapısı
• Çimin ısı ve rüzgar dengesi
• Modern yeşil çatının atası
• Yapım planı ve teknik detaylar
• Uygulamadan görüntüler
• Toprak evi açısından değerlendirme

Çim evi: toprak duvar ve çim çatı

Çim evi, adını yapımından alır: duvarları ve çatısı büyük ölçüde kesilmiş çim (üstünde otu ve kökleriyle birlikte alınan toprak blokları) ile örülür. Tipik bir İzlanda çim evinde, taş bir temel üstüne kalın çim duvarlar yükselir; içeride ise ahşap bir iskelet yapıyı taşır. Çatı da ahşap bir taşıyıcının üstüne serilen çim tabakasıyla kaplanır; böylece çatı yemyeşil, adeta bir çayır gibi görünür.

Serimizde tanıttığımız Vetsch’in toprak evleri ya da Earthship gibi, çim evi de toprağı bir yalıtım ve örtü olarak kullanır. Fark, çim evinin bunu en yalın ve en doğal biçimde yapmasıdır: hiçbir modern malzeme olmadan, sadece toprak, çim, taş ve ahşapla. Dıştan bakıldığında çim evleri, yeşil çatılarıyla araziye karışır; yalnızca ahşap ön cepheleri ve kapıları görünür. Bu evler, toprağın ve çimin insana nasıl sıcak ve korunaklı bir yuva sağladığının en sade örneğidir.

Neden çimle ev yapıldı

İzlanda’da çim evinin ortaya çıkmasının nedeni çok pratiktir: bölgede yapı malzemesi kıttı. Ada büyük ölçüde ağaçsızdı, iyi kereste azdı ve pahalıydı; taş işçiliği de zordu. Buna karşılık toprak ve çim her yerde boldu. İnsanlar da ellerindeki en bol malzemeyi, yani üstü otlu toprağı, evlerinin ana malzemesi yaptılar. Ahşabı ise yalnızca iskelet ve ön cephe gibi az yerde, tutumlu biçimde kullandılar.

Bunun bir diğer nedeni iklimdi. İzlanda’nın soğuk, rüzgarlı ve uzun kışları, iyi yalıtılmış evler gerektiriyordu. Kalın çim duvarlar ve çatı, tam da bunu sağlıyordu: serimizin ısı yazısında anlattığımız gibi, kalın ve nemli toprak kütlesi mükemmel bir yalıtım oluşturur. Yani çim evi, hem “elimizde ne var?” (bol toprak) hem de “neye ihtiyacımız var?” (sıcak, korunaklı ev) sorularının aynı anda cevabıydı. Bu, serimizde defalarca gördüğümüz bir mantığın bir örneğidir: en iyi toprak evi, çoğu zaman yerel malzemeyi yerel iklime akıllıca uyarlamaktan doğar.

Kalın çim duvarların yapısı

Çim evinin kalbi, kalın duvarlarıdır. Bu duvarlar, kesilmiş çim bloklarının belirli bir düzende üst üste dizilmesiyle örülür. Bloklar bazen yatay, bazen balıksırtı denen çapraz bir desende dizilir; bu desen, duvarın hem sağlam hem de suyu iyi akıtan bir yapı kazanmasını sağlar. Duvarlar oldukça kalın tutulur, çünkü kalınlık hem taşıma hem de yalıtım demektir.

Bu çim duvarlar tek başına çatının bütün yükünü taşımaz; genellikle içeride ahşap bir iskelet çatıyı taşır, çim duvarlar ise hem bu iskeleti sarar hem de kalın bir yalıtım kabuğu oluşturur. Serimizin yapısal sistem yazısında anlattığımız “ağır ve kalın kütlenin koruyuculuğu” ilkesi burada çimle uygulanır. Zamanla çim duvarların üstündeki ot yeşerir ve kökler toprağı birbirine bağlayarak duvarı daha da sağlamlaştırır. Ancak çimin bir dezavantajı vardır: zamanla oturur ve yıpranır, bu yüzden çim evler belirli aralıklarla bakım ve yenileme ister. Yine de, doğru yapıldığında bu duvarlar onlarca yıl sıcak ve korunaklı bir yuva sağlar.

Çimin ısı ve rüzgar dengesi

Çim evinin sağladığı konforun temeli, serimizin baştan beri anlattığı toprağın ısı dengesidir. Kalın çim duvarlar ve çatı, İzlanda’nın soğuk ve rüzgarlı ikliminde evi bir battaniye gibi sarar. Serinin ısı yazısında anlattığımız gibi, kalın toprak kütlesi içerideki ısıyı tutar, dışarıdaki soğuğu ve rüzgarı içeri geçirmez. Böylece küçük bir ateşle bile ev sıcak tutulabilir.

Çim ayrıca rüzgara karşı da mükemmel bir kalkandır. İzlanda’nın sert rüzgarları, düz ve sert yüzeyli bir evi zorlarken, toprağa gömülü ve yumuşak çim kaplı bir ev bu rüzgarı adeta yararak geçirir; ev, manzaranın bir parçası gibi rüzgarın önünde eğilmez. Yeşil çatı da yağmuru ve karı emerek yalıtımı güçlendirir. Bütün bunlar bir araya geldiğinde, dışarıda fırtına eserken içeride sıcak ve sakin bir ortam oluşur. Çim evi, tam da serimizde toprak evleri için anlattığımız gibi, toprağın hem yalıtım hem de koruma sağladığının çarpıcı bir örneğidir; üstelik bunu en sade ve en doğal malzemeyle yapar.

Modern yeşil çatının atası

Çim evini bugün için özellikle değerli kılan, modern “yeşil çatı” ve “toprağa gömülü ev” akımlarının doğrudan atası olmasıdır. Bugün mimarlar, binaların üstünü bilinçle toprak ve bitkiyle kaplayarak yalıtım, yağmur suyu tutma ve çevreye uyum sağlıyor; oysa çim evleri bunu yüzyıllardır yapıyordu. Yani modern yeşil çatı, aslında çok eski bir fikrin çağdaş, mühendislikle geliştirilmiş halidir.

Serimizde tanıttığımız Vetsch’in yeşil çatılı toprak evleriyle çim evi arasında doğrudan bir akrabalık vardır: ikisi de çatıyı toprak ve bitkiyle örterek hem yalıtım hem doğayla bütünleşme sağlar. Fark, çim evinin bunu sadece geleneksel malzemeyle, modern evin ise su yalıtım membranları ve mühendislik hesabıyla yapmasıdır. Bu yüzden kendi yeşil çatılı ya da toprağa gömülü modern evini düşünen biri için çim evi, hem ilham kaynağı hem de temel ilkelerin en saf haliyle görülebileceği bir örnektir. Eski çim evi ile modern yeşil çatı, aynı fikrin iki ucudur.

Yapım planı ve teknik detaylar

Bu bölümde, çim evi mantığını (toprak/çim duvar + yeşil çatı) bugün kendi toprak evini yapmak isteyenler için gerçeğe uygun ve modern biçimde uyarladığımız bir yapım planı olarak veriyoruz. Buradaki adımlar, bu tür uygulamalardan yola çıkılarak bizim tarafımızdan derlenmiş genel bir çerçevedir; herhangi bir telifli proje ya da çizimden alınmamıştır. Gerçek bir uygulamada mutlaka yerel zemin ve iklim koşulları ile bir inşaat mühendisinin onayı gerekir; aşağıdaki değerler yalnızca fikir vermek içindir.

1. Temel ve taban

Çim duvarlar nemi sever ama tabandan yükselen su duvarı çürütür; bu yüzden ev, taş ya da beton bir temel üstüne kurulur. Temel, çim duvarı zeminin nemiyle temastan kesecek biçimde birkaç sıra taş/beton olarak yükseltilir. Zemin drenajı iyi olmalı; yapının çevresine yağmur suyunu uzaklaştıran bir kanal açılır. Böylece hem duvarın alt kısmı hem de iç mekan kuru tutulur.

2. Ahşap taşıyıcı iskelet

Modern uyarlamada çatının yükünü çim duvarlara değil, içerideki ahşap (ya da çelik) bir iskelete taşıtmak en güvenli yoldur. Bu iskelet, çatı kirişlerini ve makasları taşır; çim duvar ise bu iskeleti saran kalın bir yalıtım kabuğu olarak çalışır. Böylece yapının taşıması güvenli, yalıtımı ise güçlü olur. İskelet, yerel yönetmeliğe ve kar/rüzgar yüküne göre boyutlandırılır.

3. Toprak/çim duvarların örülmesi

Duvarlar, kesilmiş çim blokları ya da modern uyarlamada sıkıştırılmış toprak/kerpiç ile örülür. Kalınlık, iyi yalıtım için genellikle yarım metre ve üzeri tutulur. Çim bloklar kullanılıyorsa, balıksırtı ya da yatık düzende, aralarına ince toprak serilerek dizilir; bu desen suyu akıtır ve duvarı bağlar. Duvarın iç yüzü, istenirse ahşap kaplama ya da sıva ile düzeltilir. Modern bir versiyonda, toprak duvarın dışına ayrı bir su/rüzgar bariyeri eklenerek ömrü uzatılır.

4. Yeşil (çim) çatının kurulması

Yeşil çatı, bu evin en teknik kısmıdır ve katmanlar halinde kurulur. En altta çatıyı taşıyan ahşap tabliye bulunur. Onun üstüne, modern uygulamada mutlaka su yalıtım membranı ve kök bariyeri serilir (geleneksel evde bu görevi huş ağacı kabuğu görürdü). Bunun üstüne suyu tahliye eden bir drenaj katmanı, sonra da bitki köklerini tutacak toprak ve en üste çim tabakası gelir. Çatı, suyu akıtacak biçimde eğimli yapılır; eğim hem su hem de çimin tutunması için önemlidir. Toprak ve çimin ağırlığı, çatı taşıyıcısı boyutlandırılırken mutlaka hesaba katılır.

5. Su yönetimi ve bakım

Çim ev ve yeşil çatıda başarı, tümüyle su yönetimine bağlıdır. Çatıdaki su yalıtımı kusursuz olmalı; birleşim yerleri, baca ve pencere kenarları özenle yalıtılmalıdır. Yağmur suyu, çatıdan oluğa, oradan da yapıdan uzağa yönlendirilir. Çim duvarların üstü, yağmurun doğrudan içine işlemesini önleyecek bir saçakla korunur. Geleneksel çim ev düzenli bakım isterdi (oturan çimi tazelemek gibi); modern uyarlamada su yalıtım membranı bu bakımı büyük ölçüde azaltır ama çatı bitkisinin ara sıra bakımı yine gerekir.

6. İç mekan, ışık ve havalandırma

Kalın çim duvarlar pencere açmayı zorlaştırdığı için, ışık çoğunlukla ahşap ön cepheden ve çatı pencerelerinden alınır. Modern uyarlamada, güneş alan cepheye geniş pencereler yerleştirmek iç mekanı aydınlatır. İç yüzeyler ahşap ya da sıva ile bitirilir; bu hem sıcak bir görünüm verir hem de nemi dengeler. Havalandırma için ön cephe pencereleri ve gerektiğinde çatıdan bir menfez kullanılır; kalın duvarlar ısıyı tuttuğu için küçük bir soba yeterli olur. Sonuç, dışarıdan yeşil çatısıyla araziye karışan, içeride ise sıcak, sakin ve iyi yalıtılmış bir ev olur.

Uygulamadan görüntüler

Çim evlerini yazıyla anlatmak bir yana, bu yeşil çatılı toprak evleri görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan İzlanda’nın çim evlerinden: kalın çim duvarların nasıl örüldüğünü, yeşil çatıyı ve evlerin araziye nasıl karıştığını gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin çimden nasıl yapıldığı görüntüden net anlaşılıyor.

Toprak evi açısından değerlendirme

Çim evi, serimizde modern ve tarihi arasında bir köprüdür: yüzyıllar önce, sadece toprak, çim, taş ve ahşapla yapılmış olmasına rağmen, bugün mimarların bilinçle uyguladığı yeşil çatı ve toprak duvar ilkelerinin hepsini içinde barındırır. Vetsch’in modern toprak evleri ya da yeşil çatılı çağdaş binalar, aslında çim evinin fikrini modern malzemelerle sürdürür.

Çim evinin en önemli dersi, en sade ve en yerel malzemelerle bile son derece yalıtımlı, korunaklı ve doğayla uyumlu bir ev yapılabileceğidir. Kalın çim duvarlar ve yeşil çatı yalıtır, rüzgarı keser ve evi manzaraya kavuşturur; üstelik malzeme çoğu zaman ayaklarınızın altındadır. Serimizin baştan beri anlattığı toprağın gücü, çim evinde en doğal ve en erişilebilir haliyle karşımıza çıkar. Kendi yeşil çatılı toprak evini hayal edenler için çim evi, modern su yalıtımı ve mühendislikle birleştirildiğinde, hem çok eski hem de çok güncel bir çözüm sunar.

Bu yazıdaki bilgiler, İzlanda çim evleri hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Icelandic turf house. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).