Rochemenier (Fransa): Çukur Avlulu Yer Altı Troglodit Köyü

Yer altına inmenin bir yolu da, düz bir arazide önce aşağıya doğru bir avlu kazıp sonra bu avlunun duvarlarına odalar oymaktır. Fransa’nın Loire Vadisi’ndeki Rochemenier köyü, bunun Avrupa’daki en güzel örneklerinden biridir. Buradaki troglodit (kaya oyuğu) evler, düz bir ovanın altına, yumuşak kireçtaşına oyulmuştur; her ev, aşağıya kazılmış bir avlunun çevresine dizilmiş odalardan oluşur. Yukarıdan bakıldığında düz bir tarla görünürken, aşağıda avlulu koca bir köy vardır.

Rochemenier’i serimizde ele almamızın nedeni, daha önce Çin’in çukur avlulu yaodong evleri için anlattığımız fikrin, Avrupa’da ve kayada uygulanmış halini göstermesidir. İki farklı kıtada, birbirinden habersiz insanlar aynı akıllı çözümü bulmuştur: düz araziyi aşağıya doğru oyup gizli bir avlulu ev yaratmak. Bu köy, 20. yüzyıla kadar yaşanmış, bugün ise korunan bir yer altı yerleşimidir. Bu yazıda, çukur avlulu yer altı evini düşünenler için Rochemenier’i ve onun yapım mantığını ele alıyoruz.

İçindekiler

• Rochemenier: yer altındaki avlulu köy
• Yumuşak kireçtaşına oymak
• Çukur avlu ve çevresindeki odalar
• Kayanın ısı dengesi
• Ev, ahır ve depo bir arada
• Yapım planı ve teknik detaylar
• Uygulamadan görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Rochemenier: yer altındaki avlulu köy

Rochemenier, yüzeyden bakıldığında sıradan bir ova gibi görünür; ama bu ovanın altında, aşağıya kazılmış avluların çevresine oyulmuş onlarca ev vardır. Her ev, açık bir çukur avluya bakan odalardan oluşur; bu avlu hem ışık ve hava sağlar hem de evin ortak yaşam alanıdır. Odalar avlunun duvarlarına yatay olarak oyulmuştur; yani ev tamamen yer altındadır ama avlusu sayesinde karanlık ve havasız değildir.

Serimizde tanıttığımız Çin’in çukur avlulu yaodong evleriyle Rochemenier’in mantığı neredeyse birebir aynıdır: düz araziye önce bir avlu çukuru kazılır, sonra bu çukurun duvarlarına odalar oyulur. Fark, Çin’de bunun lös toprağına, Rochemenier’de ise yumuşak kireçtaşına yapılmasıdır. İki farklı kültürün aynı çözümü bulması, bu fikrin ne kadar akıllıca ve doğal olduğunu gösterir. Rochemenier, yer altı avlulu evin Avrupa’daki en olgun ve en iyi korunmuş örneklerinden biridir.

Yumuşak kireçtaşına oymak

Rochemenier’i mümkün kılan, bölgenin özel kayasıdır: “tuffeau” denen yumuşak bir kireçtaşı. Bu kaya, oyulması kolay ama oyulduğunda kendini taşıyacak kadar da sağlam bir malzemedir; tam da serimizde Kapadokya ve Guyaju için anlattığımız “oyulabilir ama dayanıklı” kaya özelliğini taşır. Bu sayede sıradan köylüler bile, pahalı aletler olmadan, ellerindeki basit araçlarla evlerini kayaya oyabilmiştir.

Bu yumuşak kaya, bölgede zaten yapı taşı olarak da çıkarılıyordu; Loire Vadisi’nin ünlü taş yapıları bu tuffeau’dan yapılmıştır. Taş çıkarılan yerlerde geriye kalan boşluklar ise doğrudan yaşam alanına dönüştürülmüştür. Yani burada da, serimizde defalarca gördüğümüz gibi, kaya iki kez iş görmüştür: bir kez taşı çıkarılarak yapı malzemesi olmuş, bir kez de geriye kalan boşluk ev olmuştur. Rochemenier, yumuşak kayanın hem oymaya hem yaşamaya ne kadar elverişli olduğunun güzel bir örneğidir.

Çukur avlu ve çevresindeki odalar

Rochemenier’deki bir evin kalbi, çukur avludur. Önce düz arazide aşağıya doğru, dört duvarı dik olan bir avlu kazılır. Sonra bu avlunun duvarlarına, yatay olarak odalar oyulur; her odanın kapısı ve varsa penceresi avluya bakar. Böylece avlu, bütün odaların ortak ışık, hava ve geçiş alanı olur. Bu düzen, serimizin aydınlatma ve havalandırma yazılarında anlattığımız ilkeyi kendiliğinden uygular: ortadaki açık avlu, tüm odalara doğal ışık ve taze hava sağlar.

Bu çukur avlu düzeni, yer altı evinin en büyük iki sorununu (ışık ve hava) tek bir çözümle halleder. Ayrıca avlu, yağmur suyunun toplandığı ve bir kuyu ya da sarnıçla değerlendirildiği yerdir. Odalar avlunun çevresine dizildiği için, ev hem korunaklı hem de yaşanabilir olur. Rochemenier’de bir avlunun çevresinde birden fazla oda ve işlev bir araya gelir; böylece tek bir çukur avlu, koca bir evi barındırır. Bu, serimizde gördüğümüz en verimli yer altı ev düzenlerinden biridir: dışarıya kapalı, içeriye (avluya) açık bir yaşam.

Kayanın ısı dengesi

Rochemenier evleri, tamamen yer altında olduğu için serimizin baştan beri anlattığı kayanın ısı dengesinden tam olarak yararlanır. Odaların çevresini saran kalın kireçtaşı kütlesi, doğal bir yalıtım sağlar. Serinin ısı ve soğutma yazılarında anlattığımız gibi, kalın kaya dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır: içerisi yazın serin, kışın ise dışarıya göre ılık kalır.

Bu doğal denge, hem yaşam hem de saklama için büyük bir avantajdı. Yaz sıcağında kaya odalar serin kalır; kışın ise soğuğu içeri geçirmez. Bu yüzden bu mekanlar, yalnızca yaşam alanı olarak değil, ürün ve şarap saklamak için de idealdi; sabit ve serin bir sıcaklık, gıdaları ve içkileri korur. Serimizde defalarca vurguladığımız termal kütle etkisi, Rochemenier’de hem insanların konforunu hem de ürünlerinin dayanıklılığını sağlamıştır. Kaya, burada da en iyi yalıtım ve saklama ortamlarından biri olarak çalışır; üstelik hiçbir enerji harcamadan.

Ev, ahır ve depo bir arada

Rochemenier’i ilginç kılan bir başka özellik, tek bir çukur avlunun çevresinde birden çok işlevin bir arada bulunmasıdır. Aynı avluya bakan odalardan biri yaşam alanı, biri mutfak, biri ahır, biri de depo ya da şarap mahzeni olabilirdi. Böylece bir ailenin bütün ihtiyaçları, tek bir yer altı avlusunun çevresinde toplanırdı. Hayvanlar, insanlar ve ürünler aynı korunaklı avlunun çevresinde yaşardı.

Bu düzen, serimizde tarihi kaya evleri için anlattığımız çok amaçlı kullanım fikrinin güzel bir örneğidir. Ahırın verdiği ısı, kışın çevre odaları da ılıtırdı; deponun serinliği ürünleri korurdu; avlu ise bütün bu işlevleri bir arada tutan ortak alandı. Yani Rochemenier’de bir ev, sadece bir konut değil, kendi kendine yeten küçük bir çiftlik gibiydi. Bu, yer altının sunduğu geniş ve dengeli mekanların, bir ailenin bütün yaşamını nasıl karşılayabileceğinin çarpıcı bir örneğidir. Bugün bu mekanlar korunuyor ve ziyaretçilere bu geçmiş yaşamı gösteriyor.

Yapım planı ve teknik detaylar

Bu bölümde, Rochemenier tipi bir çukur avlulu yer altı evini (düz araziye avlu kazıp çevresine oda oymak) düşünenler için gerçeğe uygun biçimde uyarladığımız bir yapım planı veriyoruz. Buradaki adımlar, bu tür uygulamalardan yola çıkılarak bizim tarafımızdan derlenmiş genel bir çerçevedir; herhangi bir telifli proje ya da çizimden alınmamıştır. Gerçek bir uygulamada mutlaka kaya/zemin etüdü ve bir inşaat mühendisinin onayı gerekir; aşağıdaki değerler yalnızca fikir vermek içindir.

1. Zemin (kaya) seçimi

Bu evin temeli, doğru kayadır. İdeal olan, Rochemenier’deki tuffeau gibi yumuşak ama oyulduğunda kendini taşıyan bir kireçtaşı ya da benzeri bir kayadır. Kaya, homojen ve çatlaksız olmalı; yeraltı su seviyesi ise oyulacak odaların tabanından derinde bulunmalıdır. Oyma öncesinde, kayanın kalınlığı ve sağlamlığı incelenir; odaların tavanında yükü taşıyacak yeterli kaya örtüsü bırakılacak biçimde planlama yapılır.

2. Çukur avlunun kazılması

İlk iş, düz arazide aşağıya doğru bir avlu kazmaktır. Avlu tipik olarak kare ya da dikdörtgen planlı, birkaç metre derinliğinde (örneğin 4-6 metre) yapılır. Avlunun duvarları dik ve düzgün bırakılır, çünkü odalar bu dik yüzeylere oyulacaktır. Avlunun bir kenarından yukarıya çıkan eğimli bir rampa ya da merdiven, tek giriş-çıkış yolu olur. Avlu, hem ışık-hava kaynağı hem de yağmur suyunun toplandığı yerdir; bu yüzden tabanına bir su toplama kuyusu ya da sızdırma noktası yapılır.

3. Odaların oyulması

Avlu hazır olduğunda, dik duvarlarına yatay odalar oyulur. Her oda için önce kapı açıklığı ve üst hattı (hafif kemerli tavan) belirlenir, sonra içeriye doğru kaya boşaltılır. Oda genişliği güvenlik için ölçülü tutulur (örneğin 3-3,5 metre); geniş açıklık yerine birkaç oda tercih edilir. İki oda yan yana oyulacaksa, aralarında yeterli kalınlıkta (en az birkaç metre) sağlam kaya “ayak” bırakılır. Tavanda her zaman taşıyıcı bir kaya örtüsü korunur; incecik bırakılmaz.

4. Su kontrolü ve drenaj

Çukur avlulu bir evde en büyük risk, avluda biriken sudur. Bu yüzden avlu tabanına mutlaka bir su toplama ve tahliye sistemi (kuyu ya da sızdırma çukuru) yapılır; yağmur suyu buraya yönlendirilir. Odaların tavanının üstündeki yüzey (üst zemin), su biriktirmeyecek biçimde eğimlendirilir. Kapı ve pencere üstlerine, avludan gelen suyu kesen küçük saçaklar yapılır. Su doğru yönetilmezse, biriken su kayayı yumuşatıp odaları tehdit eder.

5. Havalandırma ve ışık

Çukur avlunun en büyük avantajı, ışık ve havalandırmayı kendiliğinden sağlamasıdır: açık avlu, çevresindeki bütün odalara doğrudan ışık ve taze hava verir. Yine de derin odalarda, arka üst köşeden yüzeye küçük bir havalandırma kanalı açmak çapraz akışı güçlendirir. Odaların kapı ve pencereleri avluya bakacak biçimde konumlandırılır; böylece her oda avlunun ışığından pay alır. İyi havalandırma, yer altı mekanındaki nem ve bayat hava sorununu çözer.

6. İç bitirme ve kullanım

Oyma bittikten sonra oda yüzeyleri düzeltilir; istenirse ince bir sıva ile kaplanıp beyazlatılır. Zemin sıkıştırılıp taş ya da tuğla ile döşenir. Odalar işlevlerine göre düzenlenir: en çok ışık alan avluya yakın odalar yaşam alanı, daha derindekiler depo ya da serin saklama alanı olur. Kalın kaya kütlesi ısıyı dengelediği için ek yalıtıma gerek kalmaz; küçük bir soba yeterli olur. Sonuçta, yüzeyden görünmeyen ama avlusu sayesinde aydınlık ve havadar, serin ve korunaklı bir yer altı evi ortaya çıkar.

Uygulamadan görüntüler

Rochemenier’i yazıyla anlatmak bir yana, bu yer altı avlulu köyü görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Rochemenier’den: çukur avluları, avluya bakan kaya odaları ve bu evlerin iç düzenini gezerek göreceksiniz. Anlatım Fransızca ama evlerin yer altına nasıl oyulduğu ve avlulu düzeni görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Rochemenier, serimizde çukur avlulu yer altı evinin Avrupa’daki en olgun örneğidir ve Çin’in yaodong evleriyle şaşırtıcı bir benzerlik taşır. İki farklı kıtada, birbirinden bağımsız insanların aynı çözümü bulması, bu fikrin ne kadar akıllıca ve evrensel olduğunu gösterir: düz araziyi aşağıya oyup, hem gizli hem aydınlık, avlulu bir ev yaratmak.

Rochemenier’in en önemli dersi, yer altı evinin karanlık ve havasız olmak zorunda olmadığıdır; doğru bir çukur avlu düzeniyle, tamamen yer altında bile aydınlık, havadar ve yaşanabilir bir ev kurulabilir. Kalın kaya ısıyı dengeler, avlu ışık ve hava verir, tek bir avlunun çevresinde bütün bir yaşam toplanır. Serimizin baştan beri anlattığı kayanın ve toprağın gücü, Rochemenier’de akıllı bir avlu düzeniyle taçlanır. Kendi çukur avlulu yer altı evini hayal edenler için Rochemenier, bunun hem çok eski hem de son derece uygulanabilir bir çözüm olduğunun güzel bir kanıtıdır.

Bu yazıdaki bilgiler, Rochemenier troglodit köyü hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Louresse-Rochemenier. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).