Holy Austin Rock Houses (İngiltere): Kumtaşına Oyulmuş Kaya Evleri

İngiltere’nin Staffordshire bölgesinde, Kinver Edge denen sırtın yamacında, “Holy Austin Rock Houses” adıyla bilinen bir grup kaya evi vardır. Bunlar, yumuşak kırmızı bir kumtaşına oyulmuş, önlerine tuğla cepheler örülmüş, yüzyıllarca içinde yaşanmış gerçek konutlardır. En az 1617’den 1960’lara kadar burada aileler yaşamış; sonra evler terk edilmiş ve 1990’larda İngiliz National Trust tarafından özenle onarılarak yeniden ziyarete açılmıştır. Daha önce kaya evlerinin yer altına ya da yamaca oyulmuş farklı örneklerini gördük; Holy Austin, bunun İngiltere’deki en iyi belgelenmiş ve en somut örneklerinden biridir.

Holy Austin’i özellikle değerli kılan, hem yapımının hem de onarımının ayrıntılı olarak bilinmesidir. Hangi kayaya oyulduğu, bacaların nasıl açıldığı, suyun ve nemin nasıl kontrol edildiği, cephelerin nasıl örüldüğü ve National Trust’ın çökme riskini nasıl önlediği kayıt altındadır. Bu yüzden bu yazıda, genel ifadeler yerine tam da bu eve özgü teknik ayrıntıları, kendi kaya evini düşünenler için somut biçimde ele alıyoruz.

İçindekiler

• Holy Austin: kumtaşına oyulmuş kaya evleri
• Yumuşak Bunter kumtaşı
• Tuğla cepheler, bacalar ve iç mekan
• Bu evde nem ve su nasıl çözüldü
• National Trust’ın onarımı: kaya bulonu ve tuğla kemer
• Yapım planı ve teknik detaylar
• Uygulamadan görüntüler
• Kaya evi açısından değerlendirme

Holy Austin: kumtaşına oyulmuş kaya evleri

Holy Austin Rock, üç kademeli (üç seviyeli) bir kaya kütlesidir ve her kademesinde birden fazla konut yer alır. Odalar doğrudan kumtaşının içine oyulmuş, dışarıya bakan yüzlerine ise tuğladan cepheler örülmüştür. Böylece dıştan bakıldığında, kayanın içinden çıkan, pencereli ve bacalı sıradan evler görürsünüz; asıl mekanlar ise kayanın içindedir. Aileler büyüdükçe, yumuşak kayaya yeni odalar oyarak evlerini genişletmişlerdir.

Bu evlerde 19. yüzyılda yoğun bir yaşam vardı; 1861 sayımında Holy Austin Rock’ta 11 ailenin kayıtlı olduğu bilinir. Evler o kadar sıradan bir yaşam sürüyordu ki, kimi geç dönem konutlara havagazı bile bağlanmıştı; ancak elektrik hiçbir zaman getirilmedi. Daha önce tanıttığımız Guadix ya da Matera gibi, Holy Austin da kaya evinin ilkel değil, tam bir konut olabileceğini gösterir. Son sakinler 1960’larda ayrıldıktan sonra evler bir süre boş kaldı, sonra onarılarak korundu.

Yumuşak Bunter kumtaşı

Holy Austin’in bütün yapısı, oyulduğu kayanın özelliğine bağlıdır: yaklaşık 250 milyon yıllık, yumuşak kırmızı “Bunter” kumtaşı (Triyas dönemi kumtaşı). Bu kaya, oyulması çok kolay olan, görece gevşek taneli bir kumtaşıdır; bu yüzden aileler pahalı aletlere gerek kalmadan, kayayı el aletleriyle oyabilmiş ve gerektikçe yeni oda ekleyebilmiştir. Daha önce Kapadokya ve Rochemenier için anlattığımız “oyması kolay ama kendini taşıyan kaya” özelliği, burada da işin temelidir.

Ancak Bunter kumtaşının bir başka özelliği daha vardır ki, bu evin bütün teknik çözümlerini belirlemiştir: gözenekli ve suyu emen bir kaya olması. Yani bu kumtaşı kolay oyulur ama aynı zamanda nemi kolayca içine çeker. Bu yüzden Holy Austin’in yapımında asıl mühendislik, oymanın kendisinde değil, bu emici kayanın içindeki mekanı kuru ve yaşanabilir tutmakta yatar. Aşağıda göreceğimiz cephe, baca, sıva ve konum çözümlerinin hepsi, tam da bu emici kumtaşıyla baş etmek için geliştirilmiştir.

Tuğla cepheler, bacalar ve iç mekan

Holy Austin evlerinin dışa bakan açık yüzleri, tuğla cephelerle kapatılmıştır. Bu tuğla ön duvarlara ahşap pencere ve kapılar yerleştirilmiş; böylece kayanın içindeki oda, dışarıya karşı düzgün, yalıtımlı bir yüzle kapatılmıştır. Tuğla cephe, hem yağmuru ve rüzgarı keser hem de kayanın açık ağzını korur. İç yüzeyler ise kireç badana ya da sıva ile kaplanmış, zeminlere pişmiş toprak (quarry tile) döşenmiştir.

Isınma ve pişirme için odalara şömineler ve mutfak ocakları yapılmıştır. Bu ocakların dumanını tahliye etmek için, bacalar doğrudan kumtaşının içine, dikey olarak yukarı doğru oyulmuş ve kayanın üstüne, sırtın tepesine kadar çıkarılmıştır. Yani baca, ayrı bir yapı değil, kayanın içine açılmış bir tüneldir; duman bu tünelden yükselip kayanın tepesinden dışarı verilir. Bu bacaların bir başka gizli işlevi de vardır: sürekli yanan şömine, hem içeriyi ısıtır hem de emici kumtaşını kurutarak nemi azaltır. Kireç badana ve sıva ise nefes alan (nemi hapsetmeyen) yüzeyler olduğu için, kayadan gelen nemin yüzeyde birikmesini önler.

Bu evde nem ve su nasıl çözüldü

Emici Bunter kumtaşına oyulmuş bir evde en büyük mesele nemdir; ve Holy Austin’de bu, birkaç somut çözümle birlikte halledilmiştir. Birincisi konumdur: evler, tepesi öne doğru çıkıntı yapan (saçak gibi sarkan) kaya yüzünün altına oyulmuştur; bu çıkıntı, tepeden inen yağmur suyunu evlerin ağzından öteye, dışarıya atar. Yani kaya yüzünün kendisi, bir doğal saçak gibi, suyu evlerin önünden uzağa akıtır.

İkincisi, evlerin önündeki kademeli teras bahçelerdir: her seviyenin önünde, yamaç boyunca inen bahçeler ve teraslar vardır; yüzey suyu bu eğimli teraslardan aşağıya, yamaç boyunca akıp gider ve kapıların önünde birikmez. Üçüncüsü, tuğla cephedir: bu ön duvar, yağmurun doğrudan kaya ağzına vurmasını keser. Dördüncüsü ise iç iklimdir: sürekli yanan şömineler ve nefes alan kireç sıva, kayadan sızan az miktardaki nemi kurutur. İçme ve kullanma suyu ise kayaya ya da yamaca açılmış kuyulardan sağlanıyordu; tuvalet olarak da lağım yerine “earth closet” (toprakla örtme esaslı kuru tuvalet) kullanılıyordu, çünkü kanalizasyon yoktu. Yani Holy Austin’de su yönetimi tek bir hileyle değil, saçak-kaya, teras drenajı, tuğla cephe ve sıcak-nefes alan iç mekanın birlikte çalışmasıyla sağlanmıştır.

National Trust’ın onarımı: kaya bulonu ve tuğla kemer

Evler 1960’larda terk edildikten sonra yıprandı; kimi kaya bölümlerinde çökme riski oluştu. National Trust, 1993-1997 arasında evleri onardı ve bu onarım, kaya evinin nasıl güvence altına alınacağını somut biçimde gösterir. Üst seviye 1993’te, o evde yaşamış kişilerin anıları ve eski fotoğraflar temel alınarak bir aile evi olarak restore edildi.

Alt seviyedeki çalışmada (1996-1997), en dikkat çekici teknik müdahale, “Ballroom” (balo salonu) denen büyük kaya boşluğunun güvenceye alınmasıydı: bu geniş açıklığın tavanı, tuğla kemerlerle desteklendi ve kayanın içine çelik kaya bulonları (rock bolt) çakılarak kütle sabitlendi. Böylece geniş açıklığın çökmesi engellendi. Ayrıca bacalar ve şömineler yeniden yapıldı; pencere ve kapılar, aslına uygun biçimde yeniden üretildi. Onarımda, ressam Alfred Rushton’ın 1903 tarihli tablosu ve dönemin fotoğrafları rehber olarak kullanıldı; yani evin özgün hali, bu görsel kayıtlara bakılarak geri getirildi. Bu onarım, bizim önemli bir dersini doğrular: geniş kaya açıklıkları, tuğla kemer ve kaya bulonu gibi somut tekniklerle güvenli hale getirilebilir.

Yapım planı ve teknik detaylar

Bu bölümde, Holy Austin tipi bir kaya evini (yumuşak kumtaşına oyulmuş, tuğla cepheli ev) düşünenler için, bu projenin gerçek çözümlerine dayanan somut bir yapım planı veriyoruz. Aşağıdaki adımlar Holy Austin’in bilinen tekniklerinden derlenmiştir; herhangi bir telifli çizimden alınmamıştır. Gerçek bir uygulamada mutlaka kaya/zemin etüdü ve bir inşaat mühendisinin onayı gerekir.

1. Kaya ve konum: saçaklı yüz seçmek

Holy Austin’in ilk dersi, sadece “yumuşak kaya” değil, doğru konumlu bir kaya yüzü seçmektir. Bunter kumtaşı gibi oyulması kolay bir kaya seçilir; ama asıl önemlisi, tepesi öne çıkıntı yapan (saçaklı) bir kaya yüzü bulmaktır. Bu doğal saçak, tepeden inen yağmuru evin ağzından uzağa attığı için, su korumasının ilk ve en önemli katmanıdır. Oda tavanının üstünde, yükü taşıyacak yeterli kalınlıkta sağlam kaya bırakılır.

2. Odaların oyulması ve genişletme

Odalar, kaya yüzünden içeriye doğru, el aletleriyle oyulur. Bunter kumtaşı yumuşak olduğu için oyma kolaydır; oda genişliği, güvenli biçimde çıkarılabilecek kaya miktarına göre belirlenir (Holy Austin’de odalar tam da bu ölçüye göre değişir). Aile büyüdükçe yeni oda eklemek, sadece biraz daha kaya oymak kadar kolaydır. Ancak geniş bir salon açılacaksa, tavan güvenliği için ya açıklık dar tutulur ya da (onarımda görüldüğü gibi) tuğla kemer ve kaya bulonu ile desteklenir.

3. Baca kanalının kaya içine oyulması

Isıtma ve pişirme için şömine/ocak yapılacaksa, bacası ayrı bir yapı olarak değil, doğrudan kayanın içine dikey bir tünel olarak oyulur ve kayanın üstüne, tepeye kadar çıkarılır (Holy Austin’de bacalar tam olarak böyledir). Bu baca hem dumanı tahliye eder hem de sürekli yanan ateşle birlikte emici kayayı kurutarak nemi azaltır. Baca ağzının üstüne yağmur ve toz girmesini önleyen bir başlık konur.

4. Tuğla cephenin örülmesi

Kayanın açık yüzü, tuğla bir cephe duvarıyla kapatılır; pencere ve kapılar bu tuğla duvara yerleştirilir. Bu cephe, üstteki kayanın yükünü taşımaz (kayayı kendi kütlesi taşır); yalnızca açıklığı kapatır ve yağmuru-rüzgarı keser. Tuğla ile kayanın birleştiği kenarlar, su almayacak biçimde sıkıca doldurulur. Holy Austin’de tam da bu tuğla cepheler, kaya ağzını dış hava koşullarından koruyan kabuk görevini görür.

5. Su yönetimi: saçak, teras ve cephe birlikte

Holy Austin’in su çözümü tek bir önlemle değil, üç katmanın birlikte çalışmasıyla sağlanır ve kendi evinizde de aynı mantık kurulur. Üstte, kayanın doğal saçağı yağmuru evin önünden uzağa atar. Önde, kademeli teras bahçeler yüzey suyunu yamaç boyunca aşağıya akıtır; kapıların önünde su birikmez. Cephede, tuğla duvar yağmurun kaya ağzına vurmasını keser. Bu üçü birlikte, emici kumtaşının ıslanmasını en aza indirir. Gerekirse, kaya yüzünün üstüne, suyu yana yönlendiren bir hendek/kanal da açılabilir.

6. İç iklim: nefes alan yüzey ve sürekli ateş

Emici kumtaşının içini kuru tutmanın Holy Austin’deki yolu, iç yüzeyleri kireç badana/sıva (nefes alan, nemi hapsetmeyen malzeme) ile kaplamak ve şömineyi düzenli yakmaktır; ateşin ısısı kayadaki nemi çeker. Zemine pişmiş toprak (quarry tile) döşenir. Su, kayaya/yamaca açılan bir kuyudan sağlanabilir; atık için kanalizasyon yoksa, Holy Austin’de olduğu gibi kuru tuvalet (earth closet) çözümü kullanılır. Sonuçta, dışarıdan tuğla cepheli sıradan bir ev gibi görünen, içeride ise kuru, ılık ve yaşanabilir bir kaya evi ortaya çıkar.

Uygulamadan görüntüler

Holy Austin’i yazıyla anlatmak bir yana, bu kumtaşına oyulmuş evleri içeriden görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Kinver’den: tuğla cepheleri, kaya içindeki odaları, şömineleri ve bacaları gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin kayaya nasıl oyulduğu ve içeride nasıl yaşandığı görüntüden net anlaşılıyor.

Kaya evi açısından değerlendirme

Holy Austin Rock Houses, daha önce kaya evinin en somut belgelenmiş örneklerinden biridir. Burada her şey bellidir: hangi kaya (yumuşak Bunter kumtaşı), hangi zorluk (emici, nem çeken kaya) ve hangi çözümler (saçaklı yüz, teras drenajı, tuğla cephe, kaya içine oyulmuş baca, nefes alan sıva, sürekli ateş). Bu da onu, kendi kaya evini planlayan biri için gerçek bir ders kitabı yapar.

Holy Austin’in en önemli dersi, kaya evinde asıl işin çoğu zaman oymak değil, suyu ve nemi yönetmek olduğudur. Yumuşak kumtaşı kolay oyulur ama nemi de kolay çeker; bu yüzden başarı, doğru konum, doğru cephe, doğru baca ve doğru iç yüzeyi bir arada kurmaya bağlıdır. National Trust’ın kaya bulonu ve tuğla kemerle yaptığı onarım ise, geniş kaya açıklıklarının bile güvenli hale getirilebileceğini gösterir. Kendi kaya evini hayal edenler için Holy Austin, “kaya evi ilkel değildir; doğru tekniklerle kuru, sıcak ve kalıcı bir yuva olur” gerçeğinin en iyi belgelenmiş kanıtıdır.

Bu yazıdaki bilgiler, Holy Austin Rock Houses (Kinver) hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Kinver Rock Houses ve National Trust — Kinver Edge. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).