Kandovan (İran): Kaya Konilerine Oyulmuş Yaşayan Kaya Evi Köyü

Bazı yerlerde doğa, insana adeta hazır bir ev iskeleti sunar; geriye sadece onu oymak kalır. İran’ın kuzeybatısında, Tebriz yakınlarındaki Kandovan köyü, bunun dünyadaki en çarpıcı örneklerinden biridir. Burada, volkanik külün zamanla katılaşmasıyla oluşmuş dev koni biçimli kaya kütleleri vardır; köylüler yüzyıllar önce bu konilerin içini oyarak evlerini yapmışlardır. Bugün hâlâ insanların yaşadığı Kandovan, tıpkı serimizde tanıttığımız Kapadokya gibi, doğal kaya konilerine oyulmuş yaşayan bir kaya evi köyüdür.

Kandovan’ı özel kılan, bu evlerin hem doğal hem de yaşayan olmasıdır. Koniler doğanın eseri, içleri ise insan emeğiyle oyulmuştur; ve bu evler müzelik değil, hâlâ oturulan gerçek konutlardır. Serimizde toprağın ve kayanın altına inmenin farklı biçimlerini gördük; Kandovan bize, doğanın hazır sunduğu kaya kütlelerinin nasıl konfetli birer eve dönüştürülebileceğini gösterir. Bu yazıda bu sıra dışı kaya köyünü, kaya ve toprak evi meraklıları için ele alıyoruz.

İçindekiler

• Kandovan: kaya konilerine oyulmuş köy
• Konilerin doğal oluşumu
• Koni içindeki evlerin düzeni
• Kayanın ısı dengesi
• Bugün hâlâ yaşanan bir köy
• Yapım planı ve teknik detaylar
• Bölgeden görüntüler
• Kaya evi açısından değerlendirme

Kandovan: kaya konilerine oyulmuş köy

Kandovan, dışarıdan bakıldığında dev bir arı kovanını ya da birbirine yaslanmış devasa kum kalelerini andırır. Yamaç boyunca yükselen onlarca koni biçimli kaya kütlesi vardır; her birinin yüzeyinde kapılar, pencereler ve bacalar görünür. Bu koniler doğal olarak oluşmuştur, ama içleri boş değildir: köylüler her koniyi oyarak içine odalar, hatta birkaç katlı evler yapmışlardır.

Serimizde tanıttığımız Kapadokya’nın peribacalarına oyulmuş evleriyle Kandovan’ın mantığı aynıdır: doğanın oluşturduğu yumuşak kaya kütlesini, hazır bir yapı gövdesi olarak kullanmak. Ama Kandovan’ı özel kılan, konilerin bu kadar sık ve düzenli bir köy oluşturması ve içlerinde hâlâ yaşanıyor olmasıdır. Her koni, çoğunlukla tek bir aileye ait bir evdir; ve bu evler nesiller boyu kullanılmış, genişletilmiş ve bugüne taşınmıştır. Kandovan, doğal kayanın koca bir köye dönüştürülmesinin canlı bir örneğidir.

Konilerin doğal oluşumu

Kandovan’ın konileri, çok eski volkanik faaliyetlerin ürünüdür. Bölgedeki volkanlardan püsküren kül ve lav parçacıkları zamanla birikip katılaşarak “tüf” adı verilen bir kayaç oluşturmuştur. Tüf, görece yumuşak ve oyulması kolay bir kayadır; ama oyulduğunda kendini taşıyacak kadar da sağlamdır. İşte bu ikili özellik, hem doğanın konileri şekillendirmesini hem de insanın onları oymasını mümkün kılmıştır.

Konilerin bu tuhaf biçimi ise, milyonlarca yıllık aşınmanın eseridir. Yağmur ve rüzgar, tüf kütlesini yavaş yavaş aşındırmış; daha sert üst tabakaların koruduğu kısımlar ayakta kalırken, çevresi oyularak bu koni ve sütun biçimleri ortaya çıkmıştır. Serimizde Kapadokya için anlattığımız peribacası oluşumunun bir benzeri burada da yaşanmıştır. Sonuçta doğa, insana hem yumuşak (oyulabilir) hem sağlam (ayakta kalan) dev kaya kütleleri sunmuştur; köylüler de bu hazır gövdeleri değerlendirerek evlerini yapmışlardır. Yani Kandovan’da doğa ve insan, yüzyıllar içinde birlikte çalışmıştır.

Koni içindeki evlerin düzeni

Kandovan’da bir ev, çoğunlukla tek bir koninin içine oyulmuştur. Koninin tabanına giriş ve ana yaşam alanı, yukarısına ise depolama ya da yatma alanları yerleştirilir; böylece tek bir koni, birkaç katlı bir ev haline gelir. Katlar arasında oyulmuş merdivenlerle geçilir. Odalar küçük ve sıcak tutulacak biçimde, kapı ve pencereler ise koninin yüzeyine açılır.

Bu düzen, serimizde anlattığımız birçok kaya evi ilkesiyle uyumludur. Geçmişte alt katlar çoğu zaman hayvanlar ve depolama için, üst katlar ise yaşam için kullanılırdı; bu, hem hayvanların verdiği ısıdan yararlanmayı hem de yaşam alanını korumayı sağlardı. Pencereler ve bacalar, serimizin aydınlatma ve havalandırma yazılarında anlattığımız gibi, içeriye ışık ve hava sağlayacak biçimde konumlandırılmıştır. Her koni bağımsız bir ev olsa da, koniler birbirine çok yakın olduğu için köy, dar ve keyifli sokaklardan oluşan sıkışık ama sıcak bir doku kazanır. Kandovan’ın evleri, doğal kaya gövdesinin insanın ihtiyaçlarına göre içten içe şekillendirilmesinin güzel bir örneğidir.

Kayanın ısı dengesi

Kandovan evlerinin en büyük avantajı, serimizin baştan beri vurguladığı kayanın ısı dengesidir. Evler kalın tüf kütlesinin içinde olduğu için, bu kaya doğal bir yalıtım sağlar. Serinin ısı ve soğutma yazılarında anlattığımız gibi, kalın kaya kütlesi dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır: içerisi yazın serin, kışın ise dışarıya göre ılık kalır.

Bu, Kandovan’ın bulunduğu bölgenin sert dağ iklimi düşünüldüğünde büyük bir konfor sağlar. Bölgede kışlar soğuk ve karlı, yazlar ise sıcak geçer; ama kaya konilerin içi, bu keskin farklardan büyük ölçüde korunur. Kışın küçük bir sobayla ısınan ev, kalın kaya sayesinde ısısını uzun süre tutar; yazın ise serinliğini korur. Bu, tam da serimizde kaya evleri için anlattığımız termal kütle etkisidir. Kandovan sakinleri, yüzyıllardır bu doğal dengeden yararlanarak, az yakıtla ve mekanik bir iklimlendirme olmadan konforlu bir iç ortamda yaşamışlardır. Kandovan, doğal kayanın en iyi yalıtım malzemelerinden biri olduğunun canlı bir kanıtıdır.

Bugün hâlâ yaşanan bir köy

Kandovan’ı serimizdeki birçok tarihi örnekten ayıran en önemli özellik, hâlâ yaşanan gerçek bir köy olmasıdır. Buradaki kaya evlerinde bugün de aileler oturur; köyün sokaklarında gündelik hayat sürer. Zamanla evlere elektrik, su ve modern eşyalar da gelmiş; böylece yüzyıllık kaya evler, çağdaş konforla birleşmiştir.

Kandovan aynı zamanda çok ziyaret edilen bir yer haline gelmiştir; bazı kaya evler pansiyona ya da dükkana dönüştürülmüştür. Ama köyün özü değişmemiştir: insanlar hâlâ doğanın sunduğu kaya konilerin içinde yaşamaktadır. Bu, serimizin ana sorusuna güçlü bir cevap verir: doğal kayaya oyulmuş bir evde, yüzyıllar boyunca ve bugün de konforlu bir hayat sürdürmek mümkündür. Kendi kaya ya da toprak evini hayal edenler için Kandovan, bunun uzak bir geçmiş değil, hâlâ yaşayan bir gerçek olduğunu gösterir.

Yapım planı ve teknik detaylar

Bu bölümde, Kandovan tipi bir kaya evi (doğal tüf kütlesine oyulmuş konut) fikrini, kendi kaya ya da toprak evini düşünenler için gerçeğe uygun biçimde uyarladığımız bir yapım planı olarak veriyoruz. Buradaki ölçüler ve adımlar, bu tür uygulamalardan yola çıkılarak bizim tarafımızdan derlenmiş genel bir çerçevedir; herhangi bir telifli proje ya da çizimden alınmamıştır. Gerçek bir uygulamada mutlaka yerel jeolojik etüt ve bir inşaat mühendisinin onayı gerekir; aşağıdaki değerler yalnızca fikir vermek içindir.

1. Kaya seçimi ve ön koşullar

Bu tür bir evin temeli, doğru kayadır. İdeal olan, Kandovan’daki gibi volkanik tüf ya da benzer, oyulması kolay ama oyulduğunda kendini taşıyan bir kayaçtır. Kaya, çatlaklı ve parçalı olmamalı; homojen ve sağlam bir kütle olmalıdır. Oyma öncesinde kütlenin dışı ve mümkünse içi incelenir; büyük çatlaklar, gevşek katmanlar ya da su sızıntısı varsa o kütle uygun değildir. Oyulacak odanın tavanı ve yanlarında, yükü taşıyacak yeterli kalınlıkta sağlam kaya bırakılacak biçimde planlama yapılır.

2. Boyutlandırma ve kat düzeni

Bir koni ya da kaya kütlesi içine oyulan odalar, güvenlik için görece küçük tutulur: tek oda için makul iç ölçüler 2,5-3,5 metre genişlik, 2,2-2,6 metre yüksekliktir. Açıklık ne kadar küçükse, tavanın taşıması o kadar güvenlidir; bu yüzden geniş salonlar yerine birkaç küçük oda tercih edilir. Kütle yüksekse, üst üste iki-üç kat oyulabilir; ama her kat arasında yeterli kalınlıkta (en az 1-1,5 metre) sağlam kaya “döşeme” bırakılmalıdır. Katlar arası geçiş, kütlenin içine oyulan dar bir merdivenle sağlanır. Odaların üstündeki tavan kalınlığı hiçbir zaman incecik bırakılmaz; üstte her zaman taşıyıcı bir kaya örtüsü korunur.

3. Oyma sırası ve teknik

Oyma, girişten içeriye ve üstten aşağıya doğru kademeli yapılır. Önce kapı açıklığı ve odanın üst hattı belirlenir, tavan biçimi (hafif kubbemsi ya da kemerli) verilir; sonra aşağıya ve içeriye doğru kaya boşaltılır. Kubbemsi bir tavan, yükü çevreye dağıttığı için düz tavandan daha güvenlidir. Oyma sırasında sürekli olarak kayada çatlak ya da gevşek parça olup olmadığı kontrol edilir; şüpheli bir bölge çıkarsa oyma durdurulur. Çıkan kaya parçaları, dışarıda istinat duvarı, teras ya da sokak düzenlemesinde kullanılabilir. Çok katlı yapılarda, üst kat oyulmadan önce alt katın taşıyıcılığı gözden geçirilir.

4. Kapı, pencere ve baca

Odaların kapı ve pencereleri, kütlenin yüzeyine açılır. Pencereler hem ışık hem havalandırma sağladığı için, mümkünse odanın karşılıklı ya da farklı yüzlerine açılarak çapraz hava akışı oluşturulur. Isıtma için kullanılan soba ya da ocak varsa, dumanı tahliye edecek bir baca kütlenin üstünden yüzeye çıkarılır; baca, kaya içinde dikey bir kanal olarak oyulur ve üstüne yağmur-toz başlığı konur. Kapı ve pencere kenarları, dış etkilere karşı ahşap ya da taş kasalarla düzeltilip sağlamlaştırılır.

5. Su kontrolü

Kaya evlerde de su en büyük tehlikedir; özellikle karlı ve yağmurlu bir dağ ikliminde. Bunun için kütlenin üstünde su biriken düz alanlar bırakılmaz; yüzey, suyu akıtacak biçimde eğimli tutulur. Kapı ve pencere üstlerine, yağmur suyunu yana yönlendiren küçük saçak ya da damlalıklar yapılır. İç mekanda nem ya da sızıntı görülürse, kaynağı bulunup dıştan yalıtılır; iç yüzeyler nefes alan bir sıva ile kaplanır. Suyu doğru yönetmek, kaya evin ömrünü doğrudan belirler.

6. İç yüzey ve bitirme

Oyma bittikten sonra duvar ve tavan yüzeyleri düzeltilir; istenirse kireç ya da toprak esaslı sıva ile kaplanıp beyazlatılır. Bu hem yüzeyi sağlamlaştırır hem de küçük odaları daha aydınlık gösterir. Zemin düzeltilip taş, tuğla ya da ahşapla döşenir. Kalın kaya kütlesi ısıyı dengelediği için ek yalıtıma çoğu zaman gerek kalmaz; küçük bir ısıtıcı yeterli olur. Sonuçta, dışarıdan doğal bir kaya konisi gibi görünen, içeride ise sıcak ve konforlu bir ev ortaya çıkar.

Bölgeden görüntüler

Kandovan’ı yazıyla anlatmak bir yana, bu kaya konilerine oyulmuş evleri görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Kandovan’dan: kaya evlerin dışını, koni içindeki iç düzeni ve köydeki gündelik hayatı gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin kayaya nasıl oyulduğu ve içeride nasıl yaşandığı görüntüden net anlaşılıyor.

Kaya evi açısından değerlendirme

Kandovan, serimizde tanıttığımız kaya evleri arasında doğa ile insanın işbirliğinin en güzel örneklerinden biridir. Coober Pedy’de insan kayayı sıfırdan oyar; Kandovan’da ise doğa hazır koni gövdeleri sunar, insan da yalnızca içlerini oyar. Bu yönüyle Kandovan, doğanın sunduğu imkanları en az emekle en verimli biçimde değerlendirmenin bir örneğidir.

Kandovan’ın en önemli dersi, uygun bir doğal kaya kütlesinin, insana neredeyse hazır bir ev gövdesi sunabileceğidir. Yumuşak ama sağlam bir kaya, hem kolay oyulur hem de oyulduktan sonra kendini taşır; kalın kütle ise doğal bir ısı dengesi sağlar. Serimizin baştan beri anlattığı kayanın gücü, ısı dengesi ve kalıcılığı, Kandovan’da yüzyıllardır yaşanan bir köyün gerçeği olarak karşımıza çıkar. Kendi kaya evini hayal edenler için Kandovan, “doğanın sunduğu kaya, doğru değerlendirildiğinde sıcak ve kalıcı bir eve dönüşebilir” gerçeğinin yaşayan bir kanıtıdır.

Bu yazıdaki bilgiler, Kandovan hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Kandovan. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).