Kinver Edge (İngiltere): Kumtaşına Oyulmuş, 20. Yüzyıla Kadar Yaşanan Kaya Evleri

Kayaya oyulmuş evler denince akla genellikle sıcak ülkeler gelir; ama İngiltere’nin ortasında, Staffordshire’da, bunun çok güzel bir örneği vardır: Kinver Edge’deki kaya evleri. Burada, yumuşak kırmızı kumtaşından oluşan bir kayalığın yamacına oyulmuş evlerde, insanlar 20. yüzyılın ortalarına kadar yaşamıştır. Bugün bir kısmı özenle restore edilip ziyarete açılan bu evler, Avrupa’da toprak/kaya evi geleneğinin şaşırtıcı derecede yakın tarihe kadar sürdüğünün canlı bir kanıtı. Bu yazıda, bu ilginç İngiliz kaya evlerini toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Kinver Edge’in en tanınmış kaya evleri, “Holy Austin” adı verilen kayalığın etrafında toplanmıştır. Bir zamanlar birçok ailenin yaşadığı bu evler, kumtaşının içine oyulmuş odaları, örülmüş cepheleri ve hatta bacalarıyla, tam anlamıyla birer konuttu. İngiltere’nin sanayi bölgesine yakın bu yerleşim, kaya evi yaşamının modern çağa kadar nasıl uzanabildiğini gösteren ender örneklerden biri.

İçindekiler

• Kinver Edge ve Holy Austin
• Yumuşak kumtaşına oymak
• Odalar, cepheler ve bacalar
• Kayanın ısı dengesi
• Son sakinler ve restorasyon
• Bölgeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Kinver Edge ve Holy Austin

Kinver Edge, ormanlarla kaplı bir tepe ve sırt bölgesidir; bu sırtın bazı yerlerinde, kumtaşı kayalıklar dik yüzeyler oluşturur. İşte insanlar tam da bu dik kumtaşı yüzeylerin içine evler oymuşlar. En bilinen grup, “Holy Austin” olarak anılan kaya kütlesinin çevresinde yer alır; burada birden çok kat ve birden çok ev iç içe bulunur.

Bu evler, serimizde tanıttığımız Guadix ve Kandovan gibi örneklerle aynı mantığı taşır: uygun bir kayayı bulup içini oyarak eve dönüştürmek. Ama Kinver’ı özel kılan, bunun İngiltere gibi beklenmedik bir yerde ve oldukça yakın bir tarihe kadar sürmüş olması. Burada kaya evleri egzotik bir antika değil; sıradan işçi ailelerinin, birkaç kuşak önce yaşadığı gerçek evlerdi.

Yumuşak kumtaşına oymak

Kinver Edge’in kayası, kırmızımsı renkte, yumuşak bir kumtaşıdır. Bu tür kaya, oymak için el aletleriyle bile işlenebilecek kadar yumuşak; ama oyulduktan sonra evin duvarını ve tavanını taşıyacak kadar da tutarlı. Serimizde Kapadokya ve Matera için anlattığımız o ideal koşul (kolay oyulan ama kendini taşıyan kaya) burada da geçerli.

İnsanlar bu kumtaşını oyarak odalar açmış, dış yüzeye kapı ve pencereler yerleştirmiş, gerektiğinde önlerine tuğla ya da taş cepheler eklemişlerdir. Kumtaşının yumuşaklığı, evleri genişletmeyi de kolaylaştırmış: yeni bir odaya ihtiyaç olduğunda, kayanın içine biraz daha oymak yeterliydi. Böylece evler, ailenin ihtiyacına göre zamanla büyüyebiliyordu. Bu esneklik, kaya evinin sıradan yapılara göre önemli bir avantajıdır.

Odalar, cepheler ve bacalar

Kinver’ın kaya evleri, karanlık ve ilkel mağaralar değil, düzenli birer evdi. Kayanın içine oyulmuş odalar; oturma odası, mutfak, yatak odası olarak kullanılıyordu. Dışa bakan yüzlere pencereler ve kapılar açılmış, böylece içeriye ışık ve hava girmesi sağlanmıştı. Serinin aydınlatma ve havalandırma yazılarında anlattığımız ilkeler, bu evlerde sağduyuyla uygulanmıştı.

Bu evlerin ilginç bir özelliği, kayanın içine oyulmuş bacalarıydı: içeride yakılan ocağın dumanı, kayaya açılmış bir baca yoluyla dışarı atılıyordu. Cepheler çoğu zaman badanalanır, pencerelere perdeler asılır, evin önüne küçük bahçeler yapılırdı. Yani dışarıdan bakıldığında, kayadan çıkan bir cephesi ve bacasıyla, bu evler tıpkı sıradan bir kır evi gibi görünürdü. İçeride ise kalın kumtaşı duvarların verdiği o kendine özgü dinginlik ve denge hakimdi.

Kayanın ısı dengesi

İngiltere’nin serin ve nemli ikliminde, kaya evinin sağladığı en büyük fayda ısı dengesiydi. Serinin ısı yazısında anlattığımız gibi, kalın kaya kütlesi dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır; içerisi kışın dışarıya göre ılık, yazın ise serin kalır. Kinver’ın kaya evleri, bu sayede sert kışlarda az yakıtla ısınabilen, dengeli bir iç ortam sunuyordu.

Bu denge, özellikle yakıtın kıymetli olduğu geçmiş dönemlerde büyük bir avantajdı: kalın kumtaşı, adeta doğal bir yalıtım katmanı gibi çalışıyor, evin ısısını içeride tutuyordu. Serimizin baştan beri vurguladığı toprağın/kayanın ısı dengesi, İngiltere’nin serin ikliminde de aynı şekilde işliyordu. Bu evlerde yaşayanlar, sıradan yapılarda oturan komşularına göre daha dengeli ve konforlu bir iç ortama sahipti; bu da kaya evinin neden bu kadar uzun süre tercih edildiğini açıklar.

Son sakinler ve restorasyon

Kinver Edge’in kaya evlerini özellikle ilginç kılan, bunların çok yakın bir tarihe kadar yaşanmış olmasıdır. Bu evlerde insanlar 20. yüzyılın ortalarına kadar oturmuştur; yani kaya evi geleneği burada, modern çağın içine kadar uzanmıştır. Zamanla evler terk edilmiş, bir süre bakımsız kalmış ve harap olmaya yüz tutmuştu.

Ancak sonradan bu evlerin tarihi ve kültürel değeri fark edildi. Bir koruma kuruluşunun (National Trust) eliyle, Holy Austin’deki kaya evlerinin bir kısmı özenle restore edildi ve eski haline getirilerek ziyarete açıldı. Bugün buraya gelen bir ziyaretçi, bu evlerin içine girip bir zamanların kaya evi yaşamının nasıl olduğunu görebiliyor. Bu, tıpkı Matera’da olduğu gibi, terk edilmiş kaya evlerin doğru bakımla nasıl yeniden değer kazanabileceğinin bir örneği. Kinver, İngiltere’nin bu az bilinen kaya evi mirasını bugüne taşıyan yaşayan bir müze gibi.

Bölgeden görüntüler

Kinver’ın kaya evlerini yazıyla anlatmak bir yana, bu evleri içeriden ve dışarıdan görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Kinver Edge’den: ilkinde restore edilmiş kaya evlerinin içini, ikincisinde evleri ve çevresini gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin kumtaşına nasıl oyulduğu ve nasıl bir yer olduğu görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Kinver Edge, serimizde tanıttığımız kaya evi örneklerinin İngiltere’deki temsilcisi; ve önemli bir noktayı gösteriyor: kaya evleri yalnızca sıcak ve kurak ülkelere özgü değildir. Serin ve nemli bir iklimde bile, uygun bir kumtaşı bulunduğunda, insanlar kayayı oyarak dengeli, ekonomik ve konforlu evler yapmıştır. Bu, toprak/kaya evi fikrinin ne kadar evrensel olduğunu bir kez daha kanıtlar.

Kinver’ın bir başka önemli dersi, bu geleneğin çok yakın tarihe kadar sürmüş olmasıdır; yani kaya evi, uzak bir geçmişin tuhaflığı değil, modern çağın eşiğine kadar yaşanmış gerçek bir konut biçimidir. Ve tıpkı Matera gibi, terk edildikten sonra restore edilerek yeniden değer kazanmıştır. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Kinver, “beklenmedik bir iklimde bile, doğru kaya nasıl bir eve dönüşür ve nasıl korunur?” sorusuna verilmiş, sıcak ve insani bir cevap.

Bu yazıdaki bilgiler, Kinver Edge ve Holy Austin kaya evleri hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Kinver Rock Houses. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).