Sassi di Matera (İtalya): Binlerce Yıldır Yaşanan Kaya Kenti

Avrupa’da insanların kayaya oyulmuş evlerde en uzun süre kesintisiz yaşadığı yerlerden biri, İtalya’nın güneyindeki Matera kentidir. Buradaki “Sassi” adı verilen mahalleler, yumuşak kayaya oyulmuş binlerce ev, sokak ve kiliseden oluşur; öyle ki Matera, dünyanın en eski, sürekli yaşanmış yerleşimlerinden biri kabul edilir. Bugün UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan bu kaya kenti, toprak altı yaşamın binlerce yıllık bir örneği. Bu yazıda, bu olağanüstü kaya kentini toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Matera’nın Sassi mahalleleri, bir vadi yamacına, birbirinin üstüne binen katmanlar halinde oyulmuştur. Bir evin tavanı, çoğu zaman üstteki evin ya da sokağın zeminidir; yani kent, dikey olarak da iç içe geçmiş bir kaya dokusu gibidir. Bu benzersiz görünüm, Matera’yı hem tarihi hem de mimari açıdan dünyada eşsiz kılar.

İçindekiler

• Sassi: kayaya oyulmuş kent
• Yumuşak kayaya oyulan evler
• Su toplama ve sarnıçlar
• Kayanın ısı dengesi
• Terk ediliş ve yeniden doğuş
• Kentten görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Sassi: kayaya oyulmuş kent

Matera’nın kalbini oluşturan Sassi mahalleleri, bir vadi boyunca uzanan, kayaya oyulmuş binlerce mekandan oluşur. Burada ev, sokak, kilise, depo ve avlu iç içe geçmiştir; bir evin duvarı başka bir evin tabanı, bir sokağın altı başka bir evin tavanı olabilir. Bu, serimizde tanıttığımız tek tek kaya evlerinden farklı olarak, kayaya oyulmuş bütün bir kenttir.

Evler, hem kayanın içine oyulmuş odalardan hem de önlerine eklenen taş yapılardan oluşur; yani kısmen kayanın içinde, kısmen dışında bir yaşam alanı kurulmuştur. Bu karma yapı, serimizde Setenil’de gördüğümüz “kaya artı örülen cephe” mantığına benzer, ama Matera’da çok daha büyük bir ölçekte ve çok daha uzun bir tarihle. Kentin dokusu, binlerce yılda katman katman oluşmuş, yaşayan bir kaya labirenti gibidir.

Yumuşak kayaya oyulan evler

Matera’nın bu kadar geniş ölçekte oyulabilmesinin sebebi, yine jeolojidir. Bölgenin kayası, kireçtaşı kökenli, oymak için nispeten yumuşak ama oyulduktan sonra sağlam kalan bir yapıya sahip (yerel olarak “tufo” denen türden). Serimizde Kapadokya ve Guadix için anlattığımız o ideal koşul burada da mevcut: kazması kolay, ama kendini taşıyan kaya.

İnsanlar bu kayayı el aletleriyle oyarak odalar açmış; çıkan taşı ise atmayıp, evin önündeki yapıları örmek için kullanmışlar. Yani hem malzeme çıkarılıyor hem de o malzeme yeniden değerlendiriliyordu; son derece ekonomik ve atıksız bir yöntem. Kayanın kendisi hem duvar, hem tavan, hem de doğal yalıtım görevi görüyordu. Yeni bir mekana ihtiyaç duyulduğunda ise çözüm yine oymaktı; kent, ihtiyaç arttıkça kayanın içine doğru büyümüştü.

Su toplama ve sarnıçlar

Kayaya oyulmuş bir kentin en büyük sorunu sudur; ve Matera bu sorunu çok akıllıca çözmüştü. Kent, yağmur suyunu toplayıp kayaya oyulmuş sarnıçlarda biriktiren geniş bir su sistemine sahipti. Çatılar, avlular ve sokaklar yağmur suyunu topluyor, kanallarla bu suyu yer altındaki sarnıçlara yönlendiriyordu. Serimizin su temini yazısında anlattığımız yağmur hasadı ve sarnıç mantığının, kent ölçeğinde ve yüzyıllar öncesinden gelen bir örneğidir bu.

Bu sarnıçların bazıları o kadar büyüktü ki, adeta yer altı su tapınakları gibiydi. Matera halkı, kurak bir bölgede bir kayanın içinde yaşamayı, ancak bu kadar gelişmiş bir su toplama sistemi sayesinde sürdürebilmişti. Su olmadan hiçbir yerleşim kalıcı olamaz; Matera’nın binlerce yıl yaşayabilmesinin sırlarından biri, tam da bu titiz su yönetimidir. Kayayı oyanlar, sadece ev değil, aynı zamanda o evi besleyecek su altyapısını da oymuşlardı.

Kayanın ısı dengesi

Matera’nın kaya evleri, serimizin baştan beri vurguladığı toprağın ısı dengesinden yararlanır. Güney İtalya’nın sıcak yazlarında, kalın kaya duvarların ardındaki bu evler serin kalır; kışın ise dışarıya göre ılık olur. Kayanın kütlesi, dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatarak içeride dengeli bir ortam sağlar.

Bu doğal denge, yüzyıllar boyunca Matera halkının hiçbir mekanik ısıtma ya da soğutma olmadan rahat yaşamasını mümkün kıldı. Serinin ısı ve soğutma yazılarında anlattığımız pasif konforun bir kanıtıdır bu: doğru kayaya oyulmuş bir ev, iklim ne olursa olsun, dengeli bir iç ortam sunar. Bugün Matera’nın restore edilmiş kaya evleri ve otelleri, tam da bu doğal serinlik ve dinginlik için tercih ediliyor; bir zamanların yoksulluk simgesi olan bu evler, artık huzurlu ve özel yaşam alanları olarak görülüyor.

Terk ediliş ve yeniden doğuş

Matera’nın hikayesi, aynı zamanda bir düşüş ve yeniden doğuş hikayesidir. 20. yüzyılın ortalarında, Sassi mahalleleri aşırı kalabalık, sağlıksız koşullara ve yoksulluğa sürüklenmiş; kent, İtalya için bir utanç kaynağı olarak görülür olmuştu. Bu dönemde devlet, sakinleri modern yeni konutlara taşımış ve Sassi büyük ölçüde boşaltılmıştı.

Ama hikaye burada bitmedi. Sonraki on yıllarda insanlar, bu kaya kentin eşsiz değerini yeniden keşfetti. Sassi mahalleleri özenle restore edildi, altyapısı yenilendi ve UNESCO Dünya Mirası listesine alındı. Bugün Matera, bir zamanlar terk edilen kaya evlerin, doğru bakım ve modern altyapıyla nasıl yeniden yaşanası ve hatta gözde hale gelebileceğinin bir örneği. Kaya evler artık yoksulluğun değil, tarihle iç içe, dingin bir yaşamın simgesi.

Kentten görüntüler

Matera’yı yazıyla anlatmak bir yana, bu kaya kentin sokaklarını ve evlerini görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Matera’dan: ilkinde Sassi mahallelerini ve tarihini, ikincisinde kentin kayaya oyulmuş dokusunu gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama kentin nasıl oyulduğu ve nasıl bir yer olduğu görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Matera, serimizde tanıttığımız örnekler arasında en uzun ve en kesintisiz yaşanmış olanlardan biri; binlerce yıllık bir kaya kenti. Coober Pedy’den Kapadokya’ya kadar gördüğümüz bütün ilkeleri (kayaya oyma, ısı dengesi, su toplama, iç içe geçmiş mekanlar) bir kent ölçeğinde ve derin bir tarihle bir araya getirir. Özellikle su sistemi, kayaya oyulmuş bir yerleşimin nasıl kalıcı olabileceğinin en iyi derslerinden birini verir.

Matera’nın en çarpıcı mesajı ise yeniden doğuş hikayesidir: bir zamanlar terk edilmiş, “utanç” olarak görülmüş kaya evler, doğru bakım, su ve altyapıyla dünyanın en gözde yaşam ve turizm alanlarından birine dönüşmüştür. Bu, toprak altı ve kaya evlerinin geçmişte kalmış bir zorunluluk değil, bilinçli bir tercih olarak geleceğe taşınabileceğini gösterir. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Matera, “kayaya oyulmuş bir yerleşim, doğru su ve bakımıyla binlerce yıl nasıl yaşatılır?” sorusunun en kapsamlı cevaplarından biri.

Bu yazıdaki bilgiler, Matera hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Sassi di Matera ve UNESCO — Matera. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).