Coober Pedy (Avustralya): Bütün Bir Kasabanın Toprağın Altına Taşındığı Yer

Dünyada bütün bir kasabanın toprağın altına taşındığı bir yer varsa, o da Avustralya’nın ıssız iç çölündeki Coober Pedy’dir. Burada insanlar sadece tek tük evleri değil; kiliseleri, otelleri, dükkanları ve müzeleriyle hayatın büyük kısmını yerin altına indirmiş durumda. Bunun sebebi romantik bir tercih değil, çok pratik bir zorunluluk: yerüstündeki kavurucu çöl sıcağından kaçmak. Bu yazıda, gerçekten yaşanan bu olağanüstü yer altı yerleşimini, toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Coober Pedy, Güney Avustralya’da, opal madenciliğiyle kurulmuş bir kasaba. Yazın gündüz sıcaklığı sık sık 40 derecenin üstüne çıkıyor, rekor sıcaklıklar 48 dereceyi buluyor; buna karşılık yıllık yağış son derece az. Böyle bir iklimde yerüstünde yaşamak, sürekli ve pahalı bir klima demek. İnsanlar ise çok daha akıllı bir çözüm bulmuş: evi toprağın içine oymak.

İçindekiler

• Neden yerin altına inildi
• Opal madenciliğinden doğan gelenek
• Ev toprağa nasıl oyuluyor
• Sabit sıcaklık ve konfor
• Kilise, otel ve yer altı hayatı
• Projeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Neden yerin altına inildi

Coober Pedy’nin toprağa gömülme hikayesi, tamamen iklimle ilgili. Çölün ortasında, gölge veren ağacın neredeyse hiç olmadığı bu bölgede, yaz sıcağı yerüstündeki bir evi fırın gibi ısıtır. Klima ile serin tutmak ise hem çok pahalı hem de bu kadar uzak bir yerde sürekli enerji gerektiren bir çözüm. İşte insanlar, doğanın kendilerine sunduğu bedava serinliği fark etmiş: toprağın birkaç metre altı.

Serinin ısı ve soğutma yazılarında uzun uzun anlattığımız gibi, toprak birkaç metre derinde yıl boyu ılıman ve sabit kalır. Coober Pedy’de de aynı şey geçerli: dışarıda 45 derece olsa bile, toprağa oyulmuş bir evin içi serin ve dengeli kalır. Böylece klimaya, ısıtmaya neredeyse hiç ihtiyaç duyulmaz. Bu, serimizde teorik olarak anlattığımız toprağın sıcaklık dengesinin, bütün bir kasaba ölçeğinde yaşanan kanıtıdır.

Opal madenciliğinden doğan gelenek

Coober Pedy’nin yer altına yönelmesi tesadüf değil; kasabanın kuruluşu zaten madenciliğe dayanıyor. Bölgede 1915’te opal (değerli bir süs taşı) bulunmasıyla insanlar buraya akın etmiş ve toprağı oyarak madencilik yapmaya başlamışlar. Zaten yeri kazmayı, tünel açmayı bilen bu insanlar için, aynı tekniği bir ev oymak için kullanmak çok doğal bir adım olmuş.

Yani Coober Pedy’de yer altı evleri, madencilik kültürünün doğal bir uzantısı. Maden kazarken edinilen bilgi ve ekipman, konforlu yaşam alanları oymak için de kullanılmış. Bazı evler, terk edilmiş madenlerin genişletilmesiyle bile ortaya çıkmış. Böylece opal peşinde toprağı oyan bir kasaba, zamanla toprağın altında yaşayan bir topluluğa dönüşmüş.

Ev toprağa nasıl oyuluyor

Coober Pedy’nin evleri genellikle bir tepenin ya da yamaç kayasının içine, yatay olarak oyulur. Bölgenin zemini kumtaşı ve silttaşı gibi, kazması nispeten kolay ama oyulduktan sonra kendi kendini taşıyacak kadar sağlam kayalardan oluşur. Bu jeoloji, tam da bu tür oyma evler için ideal: ne çökecek kadar gevşek, ne de kazılamayacak kadar sert.

Bu evlerin ilginç yanı, maliyetlerinin yerüstü ev yapımıyla karşılaştırılabilir olmasıdır: üç yatak odalı, oturma odası, mutfak ve banyosu olan bir yer altı evi, kayaya oyularak, yerüstünde bir ev inşa etmeye yakın bir bütçeyle yapılabiliyor. Üstelik oyularak açılan bu mekanlar, kayanın doğal sağlamlığı sayesinde ayrı bir taşıyıcı sisteme genellikle ihtiyaç duymaz; kayanın kendisi hem duvar hem tavandır. Yeni bir odaya ihtiyaç olduğunda ise, çoğu zaman biraz daha kazmak yeterli.

Sabit sıcaklık ve konfor

Coober Pedy’nin yer altı evlerinde yaşayanların en çok övdüğü şey, sıcaklığın istikrarı. Dışarıda mevsim yaz kış, gündüz gece ne kadar sertçe değişirse değişsin, içeride hava yıl boyu insanın rahat edeceği, dengeli bir seviyede kalır. Bu, kalın kaya örtüsünün dış sıcaklık dalgalanmalarını içeri geçirmemesi sayesindedir.

Bu istikrarın pratik anlamı büyük: kavurucu bir çölde, klima faturası olmadan serin bir evde yaşamak. Enerji tasarrufu, konfor ve sessizlik bir arada gelir; kaya örtüsü aynı zamanda sesi de yalıtır, dışarıdaki gürültü ve rüzgar içeri girmez. Modern Coober Pedy evleri, içeride bol ışık ve taze hava sağlamak için havalandırma bacaları ve giriş cephesindeki pencerelerle desteklenir; böylece yer altında olmalarına rağmen ferah, aydınlık ve yaşanası mekanlar olurlar.

Kilise, otel ve yer altı hayatı

Coober Pedy’yi dünyada eşsiz kılan şey, yer altına inen şeyin sadece evler olmaması. Kasabada yer altı kiliseleri (Sırp Ortodoks ve Katolik kiliseleri dahil), yer altı otelleri ve motelleri, dükkanlar, barlar ve müzeler var. Yani bir turist buraya geldiğinde, toprağın altındaki bir odada uyuyabilir, yine toprağın altındaki bir kilisede ibadet edebilir ya da bir mağaza-müzeyi gezebilir.

Bu, aslında serimizin bütün mantığının bir kasaba ölçeğinde uygulanmış hali: madem toprağın altı serin ve konforlu, o zaman sadece evi değil, hayatın diğer alanlarını da oraya taşımak akıllıca. Coober Pedy, toprak altı yaşamın küçük bir deneme değil, tam anlamıyla işleyen bir kasaba olabileceğini gösteren en güçlü örnek. İçinde okulları, işyerleri ve turizmiyle, yerin altında kurulmuş yaşayan bir toplum burası.

Projeden görüntüler

Coober Pedy’yi yazıyla anlatmak bir yana, bu yer altı kasabasını içeriden görmek çok daha çarpıcı. Aşağıdaki iki video doğrudan buradan: ilkinde çölün altındaki bu kasabada hayatın nasıl sürdüğünü, ikincisinde bir yer altı evinin turunu izleyeceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin ve mekanların nasıl olduğu görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Coober Pedy, serimizde Earthship gibi “inşa edilen” toprak evlerinden farklı bir yol gösterir: burada evler yapılmaz, oyulur. Bu, uygun jeolojinin (sağlam ama kazılabilir kaya) bulunduğu yerlerde son derece ekonomik ve doğal bir çözümdür. Toprağın ısı dengesinden en saf haliyle yararlanır; çünkü evin her yüzü zaten toprakla çevrilidir.

Elbette bu yöntem her yere uygun değil: Coober Pedy’nin işe yaramasının sebebi, hem çok sıcak bir iklime sahip olması (yani toprağın serinliğine gerçekten ihtiyaç duyması) hem de oymaya uygun bir kaya zeminine oturması. Yine de, klimasız, düşük enerjili, sessiz ve serin bir yaşamın çölün tam ortasında bile mümkün olduğunu kanıtlaması bakımından, toprak altı ev meraklıları için paha biçilmez bir örnek. Kendi yer altı evini hayal edenler için Coober Pedy, “toprağın altında bütün bir hayat kurulabilir mi?” sorusuna verilmiş net bir “evet” cevabıdır.

Bu yazıdaki bilgiler, Coober Pedy hakkındaki kamuya açık kaynaklar ve Wikipedia’nın “Coober Pedy” maddesi temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Coober Pedy. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).