Guadix (İspanya): Beyaz Bacalı Mağara Evlerinde Yaşayan Yer Altı Mahallesi

Avrupa’da bugün hâlâ içinde insanların yaşadığı en büyük yer altı ev topluluklarından biri, İspanya’nın güneyinde, Granada yakınlarındaki Guadix kasabasındadır. Buradaki “casa cueva” yani mağara evleri, yüzyıllardır yumuşak toprak tepelerin içine oyularak yapılıyor ve dışarıdan bakıldığında yalnızca yamaçtan yükselen beyaza boyanmış bacalarıyla kendilerini belli ediyor. Bu yazıda, Avrupa’nın ortasında yaşayan bir yer altı yerleşimini, toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Guadix, deniz seviyesinden yaklaşık 900 metre yükseklikte, kuru ve sert karasal iklime sahip bir bölgede kurulu. Çevresindeki araziyi, küçük derelerin yüzyıllar boyu aşındırmasıyla oluşan yumuşak kayalar ve vadiler kaplar. İşte insanlar tam da bu yumuşak ama tutarlı zemini fark edip, evlerini bu tepelerin içine oymuşlar. Bugün Guadix’in mağara evleri semtleri, İspanya’nın en tanınmış yer altı yerleşimleri arasında.

İçindekiler

• Guadix’in mağara evleri
• Oymaya uygun yumuşak zemin
• Beyaz bacalar ve dış görünüm
• Sıcak yaz, soğuk kışa karşı denge
• Bugün hâlâ yaşanan evler
• Projeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Guadix’in mağara evleri

Guadix’in mağara evleri, Coober Pedy gibi yatay oyulan ama Matmata’dan farklı olarak genellikle bir yamaca doğru açılan evlerdir. İnsanlar bir tepe ya da yamaç seçer, cepheyi düzeltir, bir giriş kapısı ve birkaç pencere açar, sonra içeriye doğru odaları oyar. Böylece dışarıdan bakıldığında beyaz badanalı bir cephe ve onun ardında, tepenin içine uzanan odalar görürsünüz.

Bu evler hiç de ilkel ya da küçük değil; çoğu birden fazla odalı, mutfağı, banyosu ve yatak odalarıyla tam bir konut. Yeni bir odaya ihtiyaç duyulduğunda çözüm yine basit: tepenin içine biraz daha oymak. Zamanla bu evler elektrik, su ve modern konforlarla da donatılmış; yani mağara evi olmaları, çağdaş bir hayattan taviz vermek anlamına gelmiyor.

Oymaya uygun yumuşak zemin

Guadix’te bu kadar yaygın mağara evi olmasının temel sebebi jeolojidir. Bölgenin toprağı, tüf ve kil ağırlıklı, kazması nispeten kolay ama oyulduktan sonra kendini taşıyacak kadar tutarlı bir yapıya sahip. Serinin yapısal sistem yazısında anlattığımız gibi, yer altı evi için ideal zemin tam da budur: ne çökecek kadar gevşek, ne de kazılamayacak kadar sert.

Bu yumuşak kaya sayesinde, evler pahalı makineler olmadan, elle ve basit aletlerle oyulabilmiş. Kayanın kendisi hem duvar hem tavan olduğu için, ayrı bir taşıyıcı yapıya çoğu zaman gerek kalmaz. Bu da mağara evini, aynı büyüklükteki bir yerüstü evine göre çok daha ekonomik kılar. Guadix’in çevresini şekillendiren o aşınmış vadiler ve tepeler, aslında insanlara hazır bir yapı malzemesi sunmuş: oyulmayı bekleyen yumuşak toprak.

Beyaz bacalar ve dış görünüm

Guadix’in mağara evleri semtinin en ünlü manzarası, tepelerin üzerinden yükselen çok sayıda beyaz badanalı bacadır. Evler toprağın içinde gizli olduğu için, uzaktan bakan biri neredeyse boş bir tepe görür; ama o tepenin üstündeki küçük beyaz bacalar, altında koca bir mahallenin yaşadığını ele verir. Bu bacalar, hem içerideki ocakların dumanını dışarı atar hem de evlere hava sağlar.

Cepheler de genellikle beyaza boyanır. Bu, serinin aydınlatma yazısında anlattığımız ilkeyle uyumludur: açık renkler ışığı yansıtır, mekanı aydınlatır ve sıcak iklimde güneşi geri iterek serinliğe katkıda bulunur. Beyaz cephe, beyaz baca ve toprağın doğal rengi bir araya gelince, Guadix’e özgü, dünyada az rastlanır bir manzara ortaya çıkar. Bu görünüm o kadar özeldir ki bölge, film ve dizilere de sık sık ev sahipliği yapmıştır.

Sıcak yaz, soğuk kışa karşı denge

Guadix’in yüksek karasal ikliminde yazlar çok sıcak, kışlar ise oldukça soğuk geçer; gece-gündüz sıcaklık farkı da büyüktür. Yerüstündeki bir ev bu sert değişimlerin hepsini yaşarken, tepenin içine oyulmuş bir mağara evi çok daha dengeli kalır. Bu, serimizin baştan beri anlattığı toprağın sıcaklık dengesinin bir başka canlı kanıtıdır.

Mağara evleri yazın serin, kışın ise dışarıya göre çok daha ılık olur; çünkü kalın toprak örtüsü dış sıcaklık dalgalanmalarını içeri geçirmez. Bu sayede sakinler, hem yazın klimaya hem kışın yoğun ısıtmaya çok az ihtiyaç duyar. Enerji tasarrufu, konfor ve sessizlik bir arada gelir. Guadix halkının yüzyıllardır bu evlerde yaşamaya devam etmesinin en önemli sebebi de budur: toprağın altı, bu iklimde gerçekten daha rahat.

Bugün hâlâ yaşanan evler

Guadix’i özellikle değerli kılan şey, bu mağara evlerinin müzelik bir geçmiş değil, yaşayan bir bugün olması. Kasabanın mağara evleri semtlerinde bugün hâlâ binlerce insan yaşıyor; bu evler modern mutfakları, banyoları ve konforlarıyla sıradan konutlar olarak kullanılıyor. Bazıları ise mağara otellerine ve pansiyonlara dönüştürülmüş, dünyanın dört bir yanından gelen ziyaretçileri ağırlıyor.

Bu, yer altı evinin “geçmişin bir gelenekten ibaret” olmadığını, çağdaş yaşamla pekala bir arada var olabileceğini gösterir. Guadix’te insanlar, atalarından kalma bir bilgeliği (toprağın altında serin ve ucuz yaşamak) modern konforla birleştirmiş. Kimileri için bu evler ekonomik bir tercih, kimileri için ise bilinçli bir ekolojik seçim; her iki durumda da, Avrupa’nın ortasında yaşayan bir yer altı topluluğunun kanıtı.

Projeden görüntüler

Guadix’in mağara evlerini yazıyla anlatmak bir yana, bu evleri içeriden ve mahalle manzarasıyla görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Guadix’ten: ilkinde mağara evlerinde yaşamı, ikincisinde ünlü mağara evleri semtini gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce/İspanyolca ama evlerin nasıl olduğu görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Guadix, serimizde tanıttığımız yer altı örnekleri arasında özel bir yere sahip: çünkü çölde ya da uzak bir yerleşimde değil, tam anlamıyla modern bir Avrupa kasabasında, bugün hâlâ yaşayan bir yer altı topluluğu. Bu da toprak altı yaşamın egzotik bir istisna değil, doğru koşullarda son derece pratik ve çağdaş bir seçenek olduğunu gösteriyor.

Guadix’in başarısının iki temel sebebi var: oymaya uygun yumuşak ama sağlam bir zemin, ve toprağın serinliğine gerçekten ihtiyaç duyulan sert bir iklim. Bu iki koşul bir araya geldiğinde, ekonomik, serin, sessiz ve modern konforlarla donatılabilen evler ortaya çıkıyor. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Guadix, “mağara evi” denince akla gelen ilkel ve karanlık imgeyi tamamen yıkan, aydınlık, beyaz badanalı ve yaşayan bir örnek sunuyor.

Bu yazıdaki bilgiler, Guadix mağara evleri hakkındaki kamuya açık kaynaklar ve Wikipedia’nın “Guadix” maddesi temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Guadix. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir; bazı görseller Guadix çevresindeki benzer İspanyol mağara evlerinden alınmıştır).