Earthship (Taos, New Mexico): Çölün Ortasında Kendi Kendine Yeten Toprak Evi

Yer altı ve toprağa yaslanan evler denince dünyada akla gelen ilk örneklerden biri, Amerika’nın New Mexico eyaletinde, Taos yakınlarındaki çölde kurulmuş olan “Earthship” evleridir. Bu evler, hem toprağın koruyuculuğundan yararlanan hem de suyunu, elektriğini ve ısısını tamamen kendi üreten, şebekeye hiç bağlı olmayan bir yaşam biçiminin somut örneği. Bu yazıda, gerçekten inşa edilmiş ve yıllardır içinde yaşanan bu projeyi, toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Earthship’ler, mimar Michael Reynolds’un 1970’lerde New Mexico’ya yerleştikten sonra geliştirdiği bir fikirden doğdu. Amacı üç basit ilkeydi: doğal ve yerel (hatta atık) malzemelerden yararlanmak, evi şebekeden bağımsız kendi enerjisiyle çalıştırmak, ve özel ustalık gerektirmeden sıradan insanların da inşa edebileceği bir yapı kurmak. Bugün Taos yakınındaki topluluk, bu üç ilkenin onlarca yıllık, yaşayan bir kanıtı.

İçindekiler

• Earthship nedir
• Lastik, şişe ve kutudan duvarlar
• Toprak, termal kütle ve pasif güneş
• Yağmur suyu ve gri su döngüsü
• Güneş ve rüzgarla elektrik
• İç sera: evin içinde yiyecek
• Projeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Earthship nedir

Earthship, tek bir ev değil, bir yapı felsefesinin adı; ve Taos’taki topluluk bu felsefenin en yoğun uygulandığı yer. Temel fikir, evi doğanın döngüleriyle uyumlu, kendi kendine yeten bir sistem olarak kurmaktır. Bir Earthship, ısınmasını güneşten ve toprağın dengesinden, suyunu yağmurdan, elektriğini güneş ve rüzgardan alır; hatta yiyeceğinin bir kısmını da içindeki serada üretir.

Bu evlerin en çarpıcı yanı, toprağa yaslanmış olmalarıdır. Kalın, toprak dolgulu duvarları ve çoğu zaman arkalarını toprağa vermiş konumlarıyla, serinin önceki yazılarında anlattığımız yer altı evi mantığını taşırlar: dışarısı ne kadar sıcak ya da soğuk olursa olsun, içerisi dengede kalır. Taos çölünde yaz sıcağı ve kış soğuğu sert yaşanırken, bir Earthship içeride yıl boyu insanın rahat edeceği bir sıcaklığı, çoğu zaman ek ısıtma bile gerektirmeden koruyabiliyor.

Lastik, şişe ve kutudan duvarlar

Earthship’i en çok tanınır kılan şey, yapımında kullanılan sıra dışı malzemelerdir. Evin taşıyıcı duvarları, içine toprak doldurulup sıkıştırılmış eski araba lastiklerinden örülür. Her lastik, çekiçle sıkıştırılmış toprakla doldurularak adeta bir tuğlaya dönüşür; üst üste dizilen bu lastikler, hem çok ağır ve sağlam bir duvar hem de ısı depolayan bir kütle oluşturur.

İç bölme duvarlarında ise atık alüminyum kutular ve cam şişeler çimentoyla birleştirilerek kullanılır. Renkli cam şişelerden örülen duvarlar, ışık geçirdikleri için hem işlevsel hem de estetik bir doku yaratır. Böylece çöpe gidecek malzemeler yapının bir parçasına dönüşür; bu, hem atığı azaltan hem de maliyeti düşüren bir yaklaşımdır. Toprak dolgulu lastik duvarların ağırlığı, aynı zamanda evin ısı dengesinin de temelidir.

Toprak, termal kütle ve pasif güneş

Earthship’in ısı stratejisi, serinin ısıtma ve soğutma yazılarında anlattığımız ilkelerin bir uygulaması gibidir. Kalın toprak dolgulu duvarlar dev bir termal kütle görevi görür: gündüz güneşin ve ortamın ısısını içine çeker, gece yavaşça geri verir. Toprağa yaslanmış konum ise dış hava dalgalanmalarını yumuşatır.

Bunun üstüne bir de pasif güneş tasarımı eklenir. Earthship’lerin güneye bakan yüzü baştan sona camdır; kışın alçaktan gelen güneş bu camlardan içeri girer, toprak duvarları ve zemini ısıtır. Doğal çapraz havalandırma ise yazın serinliği sağlar. Bu sistemlerin birleşimiyle, ev içerisi dış hava koşulları ne olursa olsun 21 derece civarında, dengeli bir sıcaklıkta kalabiliyor. Yani ısıtma-soğutma büyük ölçüde bedava ve otomatik.

Yağmur suyu ve gri su döngüsü

Earthship’ler suyu da kendileri toplar. Çatıya düşen yağmur ve kar, oluklarla toplanıp depolara (sarnıçlara) yönlendirilir; bu su filtrelenerek içme ve kullanma suyu olur. Serinin su temini yazısında anlattığımız yağmur hasadının, bir evin tüm su ihtiyacını karşılayacak ölçekte uygulanmış halidir bu.

Daha da ilgi çekici olan, suyun birden çok kez kullanılmasıdır. Duş ve lavabodan çıkan gri su, doğrudan atılmaz; evin içindeki bitki yataklarını (serayı) sular ve bitkiler tarafından süzülür. Bu süzülen su daha sonra tuvalet sifonlarında kullanılır. Tuvaletten çıkan kara su ise dışarıdaki bir arıtma sistemine gider. Böylece bir damla su, evin içinde birkaç kez iş görerek döngüye sokulur; bu, kurak bir çölde suyu son derece verimli kullanmanın zekice bir yolu.

Güneş ve rüzgarla elektrik

Earthship’ler şebekeye bağlı değildir; elektriklerini tamamen kendileri üretir. Çatıya ve cepheye konan güneş panelleri ile küçük rüzgar türbinleri, gündüz ve rüzgarlı zamanlarda elektrik üretir; bu elektrik akülerde depolanır ve gece de kullanılır. Serinin elektrik yazısında anlattığımız off-grid güneş sisteminin, tam anlamıyla yaşayan bir örneğidir bu.

Evin düşük enerji ihtiyacı, bu bağımsızlığı mümkün kılan asıl etkendir: ısıtma ve soğutma zaten pasif tasarımla çözüldüğü için, güneş panellerine kalan yük aydınlatma, cihazlar ve pompalardan ibarettir. Böylece mütevazı bir güneş-rüzgar sistemi, koca bir evi rahatça idare eder. Taos’taki Earthship’ler, on yıllardır bu şekilde, hiçbir elektrik hattına bağlı olmadan yaşıyor.

İç sera: evin içinde yiyecek

Earthship’in belki de en sevilen yanı, güneye bakan cam cephenin arkasında uzanan iç seradır. Bu sera hem evi ısıtan güneş ışığını toplar, hem gri suyla sulanan bitkilerin yetiştiği bir bahçe, hem de taze sebze-meyve üretilen bir yiyecek kaynağıdır. Muz, incir, domates gibi bitkilerin çöl ortasındaki bir evin içinde yetiştiği görülür.

Bu sera, evi tek bir sistem olarak düşünmenin en güzel örneğidir: güneş ışığı hem ısıtır hem bitkileri büyütür, gri su hem atık olmaktan çıkar hem bitkileri sular, bitkiler hem yiyecek verir hem havayı temizler. Böylece Earthship, sadece bir barınak değil, içinde yaşayanı besleyen küçük bir ekosistem haline gelir. İşte bu bütünlük, projeyi dünya çapında tanınır kılan asıl fikirdir.

Projeden görüntüler

Earthship’leri yazıyla anlatmak bir yana, Taos çölündeki bu evleri içeriden gezerek görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan bu topluluktan: ilkinde New Mexico’daki off-grid Earthship topluluğunu içeriden, ikincisinde bir Earthship’in ev turunu izleyeceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin nasıl çalıştığı görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Earthship, saf bir “tam gömülü” yer altı evi değildir; daha çok arkasını toprağa vermiş, toprak dolgulu kütleyle çalışan bir toprak evi (earth-sheltered) örneğidir. Ama serimizde anlattığımız hemen her sistemi bir arada, gerçek ve yaşayan bir örnekte gösterdiği için, toprak altı ev meraklıları için çok değerli bir referans: toprağın ısı dengesi, pasif güneş, termal kütle, yağmur hasadı, gri su döngüsü, off-grid elektrik ve iç sera, hepsi tek bir evde.

Elbette Earthship’in kendine özgü zorlukları da var: lastik duvar örmek emek ister, bazı bölgelerde yapı yönetmelikleri bu tarz evlere izin vermekte zorlanır, ve tasarımın doğru yapılması (özellikle su ve nem yönetimi) kritiktir. Yine de, çölün ortasında şebekeye hiç bağlı olmadan, kendi suyunu, elektriğini ve yiyeceğinin bir kısmını üreten bu evler, toprakla uyumlu yaşamanın en ilham verici örneklerinden biri olmayı sürdürüyor. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Taos Earthship’leri, bir sürü fikrin bir arada denendiği açık bir laboratuvar gibi.

Bu yazıdaki bilgiler, Earthship Biotecture’ın kamuya açık tanıtımları ve Wikipedia’nın “Earthship” maddesi temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Projenin ayrıntıları ve orijinal kaynaklar için: Wikipedia — Earthship ve earthship.com. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).