Guyaju (Çin): Sert Kayaya Oyulmuş Gizemli Antik Kaya Evleri

Çin’in yer altı ve kaya evi geleneği çok geniş; serimizde Lös Platosu’nun yaodong evlerini tanıtmıştık. Bu yazının konusu ise bambaşka ve gizemli bir örnek: Pekin yakınlarındaki Yanqing bölgesinde bulunan Guyaju (古崖居) kaya evleri. Bir vadinin dik kaya yamaçlarına oyulmuş yüzlerce odadan oluşan bu antik yerleşim, Çin’deki bilinen en büyük kaya-oyma konut alanlarından biri. En ilginç yanı ise, bu evleri kimin, ne zaman ve neden yaptığının kesin olarak bilinmemesi; Guyaju, hâlâ çözülmemiş bir tarih bulmacası. Bu yazıda, bu etkileyici kaya yerleşimini toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Guyaju’nun adı kabaca “eski kaya evleri” anlamına gelir. Dik granit yamaçlara oyulmuş bu odalar, kat kat sıralanır ve yüzlerce mekana ulaşır. İçlerinde oyulmuş yataklar, ocaklar, raflar ve pencereler bulunur; yani bunlar gerçek yaşam alanlarıydı. Ama onları kimin oyduğu, hangi topluluğun burada yaşadığı bugün bile bir sır olarak kalıyor.

İçindekiler

• Guyaju: kayaya oyulmuş yüzlerce oda
• Dik granit yamaca oymak
• Oyulmuş yataklar, ocaklar ve raflar
• Çözülmemiş bir tarih bulmacası
• Kayanın koruması ve ısı dengesi
• Bölgeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Guyaju: kayaya oyulmuş yüzlerce oda

Guyaju, bir dağ vadisinin iki yakasındaki dik kaya yüzeylerine oyulmuş, yüzlerce odadan oluşan bir kaya yerleşimidir. Odalar tek tek değil, kat kat ve yan yana dizilmiştir; bir kaya yüzeyinde onlarca oda üst üste yer alır. Bunlar merdivenler, oyuklar ve dar geçitlerle birbirine bağlanır. Sonuçta ortaya, kayanın içine gizlenmiş, dikey ve çok odalı bir köy çıkar.

Bu yerleşim, serimizde tanıttığımız Kandovan, Uplistsikhe ve Vardzia gibi kayaya oyulmuş örneklerle aynı temel fikri taşır: sağlam ama işlenebilir bir kayayı bulup içini yaşam alanına dönüştürmek. Guyaju’yu özel kılan, hem ölçeği (Çin’in en büyük kaya-oyma konut alanlarından biri) hem de kökeninin gizemli olmasıdır. Yüzlerce odasıyla Guyaju, bir zamanlar kalabalık bir topluluğu barındırmış olmalı; ama o topluluk hakkında yazılı bir kayıt bulunmuyor.

Dik granit yamaca oymak

Guyaju’nun en dikkat çekici yanlarından biri, oyulduğu kayanın türüdür. Serimizde tanıttığımız Kapadokya ve Guadix gibi yerlerde kaya yumuşak tüf ya da kumtaşıyken, Guyaju daha sert bir kayaya (granit türü) oyulmuştur. Bu, işi çok daha zor ve emek yoğun kılar; yumuşak kayayı oymak nispeten kolayken, sert kayayı oymak büyük bir çaba ve zaman gerektirir.

İşte bu yüzden Guyaju, sadece bir yerleşim değil, aynı zamanda büyük bir emeğin ve ustalığın ürünüdür. Yüzlerce odayı sert kayaya oymak, örgütlü ve kararlı bir topluluğun işi olmalı. Odaların düzgün biçimleri, oyulmuş pencere ve kapıları, bunun rastgele değil, planlı bir çalışma olduğunu gösterir. Serimizin yapısal sistem yazısında anlattığımız “kayanın kendini taşıması” ilkesi burada da geçerli: sert granit, oyulduktan sonra son derece sağlam ve dayanıklı mekanlar oluşturur; bu da Guyaju’nun yüzyıllar boyunca ayakta kalmasını sağlamıştır.

Oyulmuş yataklar, ocaklar ve raflar

Guyaju odalarının içi, bunların gerçek yaşam alanları olduğunu açıkça gösterir. Birçok odada, doğrudan kayaya oyulmuş yataklar (setler), ısınma ve pişirme için ocaklar, eşya koymak için nişler ve raflar bulunur. Bazı odalar birbirine bağlıdır; kimi mekanlar yaşam, kimileri depolama, kimileri ise hayvan barınağı olarak kullanılmış gibi görünür.

Bu ayrıntılar, serimizde Skara Brae için anlattığımız “kayaya/taşa oyulmuş mobilyalar” fikrini hatırlatır: ahşabın kıt olduğu ya da kalıcılığın önemli olduğu yerlerde, insanlar mobilyalarını da doğrudan kayaya oymuşlardır. Guyaju’da oyulmuş bu yataklar ve ocaklar, bize buranın geçici bir sığınak değil, düzenli ve kalıcı bir yerleşim olduğunu anlatır. İnsanlar burada uyumuş, yemek pişirmiş, eşyalarını saklamış; kısacası tam bir hayat sürmüşler. Ama tüm bu somut izlere rağmen, o insanların kim olduğu hâlâ bilinmiyor.

Çözülmemiş bir tarih bulmacası

Guyaju’yu diğer kaya yerleşimlerinden ayıran en büyük özellik, kökeninin gizemli olmasıdır. Serimizde tanıttığımız Vardzia ya da Mesa Verde gibi yerlerin kim tarafından ve ne zaman yapıldığı büyük ölçüde bilinirken, Guyaju hakkında yazılı bir kayıt bulunmuyor. Bu evleri hangi topluluğun, ne zaman ve neden oyduğu kesin olarak belirlenememiş.

Uzmanlar çeşitli tahminlerde bulunuyor: kimileri buranın çok eski bir etnik topluluğun yerleşimi olduğunu, kimileri bir sınır garnizonu ya da sığınak olarak kullanıldığını düşünüyor. Ama hiçbiri kesin değil; Guyaju, adeta yazısız bir tarih olarak duruyor. Bu gizem, onu hem araştırmacılar hem de ziyaretçiler için daha da çekici kılıyor. Yüzlerce odasıyla koca bir topluluğu barındırmış bu kaya köyü, geride hiçbir yazılı iz bırakmadan sessizce boşalmış. Guyaju, kayaya oyulmuş yaşamın ne kadar eski ve yaygın olduğunu gösterirken, aynı zamanda tarihin ne kadar çok sırrı hâlâ toprağın ve kayanın içinde sakladığını da hatırlatıyor.

Kayanın koruması ve ısı dengesi

Guyaju’nun kayaya oyulmuş olmasının, gizem bir yana, çok pratik faydaları da vardı. Serimizin ısı yazısında anlattığımız gibi, kalın kaya kütlesi dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır; içerisi yazın serin, kışın ise dışarıya göre ılık kalır. Pekin bölgesinin sıcak yazları ve soğuk, sert kışları düşünüldüğünde, bu doğal denge büyük bir konfor sağlıyordu.

Kayaya oyulmuş odalar, ayrıca rüzgardan ve kar fırtınalarından da korunaklıydı; kalın kaya duvarlar hem soğuğu hem de gürültüyü keser. Yüksek ve dik bir yamaca oyulmuş olmaları, aynı zamanda güvenlik de sağlıyordu; bu konum, dışarıdan gelebilecek tehditlere karşı doğal bir savunma noktasıydı. Serimizde Vardzia ve Chenini için anlattığımız “korunaklı ve dengeli kaya mekanı” fikri, Guyaju’da da aynı şekilde işliyordu. Kim yaptıysa, bu insanlar kayanın hem koruyucu hem de iklim dengeleyici gücünden ustaca yararlanmışlardı. Bu da Guyaju’yu, gizemine rağmen, serimizdeki diğer kaya evleriyle aynı bilgeliği paylaşan bir yerleşim yapar.

Bölgeden görüntüler

Guyaju’yu yazıyla anlatmak bir yana, bu kayaya oyulmuş yüzlerce odayı görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Guyaju’dan: bu antik kaya yerleşiminin odalarını, kat kat dizilmiş mekanlarını ve genel manzarasını gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin kayaya nasıl oyulduğu görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Guyaju, serimizde tanıttığımız kayaya oyulmuş örneklerin Çin’deki en gizemli temsilcisi. Yaodong’un yumuşak lös toprağına oyulan evlerinin aksine, Guyaju sert granite oyulmuş; bu da onu hem daha zor bir mühendislik başarısı hem de daha kalıcı bir yapı kılar. Kandovan, Vardzia ve Uplistsikhe gibi Guyaju da, uygun bir kayanın nasıl yüzlerce odalı bir yerleşime dönüştürülebileceğinin kanıtı.

Guyaju’nun en özel dersi, kayaya oyulmuş yaşamın ne kadar eski, yaygın ve bazen ne kadar gizemli olabileceğidir. Kim yaptıysa, bu insanlar sert kayayı büyük bir emekle oymuş, içine yataklar ve ocaklar yerleştirmiş, kayanın korumasından ve ısı dengesinden yararlanmışlar. Geride yazılı bir iz bırakmasalar da, oydukları yüzlerce oda hâlâ ayakta. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Guyaju, “insanlar en zor kayaya bile, gizemli ama kararlı bir şekilde, nasıl koca bir köy oyabildi?” sorusunu düşündüren, ilham verici ve esrarengiz bir örnek.

Bu yazıdaki bilgiler, Guyaju hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Guyaju Caves. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).