Fujian Tulou (Çin): Sıkıştırılmış Topraktan Yapılmış Dev Müşterek Evler

Toprak, sadece altına inilerek değil, üst üste yığılıp sıkıştırılarak da olağanüstü evlere dönüşebilir. Bunun dünyadaki en görkemli örneği, Çin’in Fujian eyaletindeki Tulou (土楼) yani “toprak binalar”dır. Hakka topluluğunun yüzyıllar önce inşa ettiği bu dev yapılar, kalın sıkıştırılmış toprak duvarlarıyla, bazen yüzlerce kişiyi barındıran, kale gibi müşterek konutlardır. Serimizde çoğunlukla yer altı ve kaya evlerini tanıttık; bu yazıda ise toprağın yer üstünde nasıl bir mühendislik harikasına dönüştüğünü, Tulou örneğiyle toprak ev meraklıları için anlatıyoruz.

Tulou’lar genellikle daire ya da kare planlı, birkaç katlı ve içleri bir avluya bakan büyük yapılardır. Dıştan bakıldığında kalın, penceresiz alt duvarlarıyla bir kaleyi andırır; içeri girildiğinde ise onlarca ailenin bir arada yaşadığı, avlulu, canlı bir topluluk evi ortaya çıkar. Bu evler toprağın altında değil ama tamamen topraktan yapılmış olmalarıyla, serimizin toprak mimarisi konusuna doğrudan bağlanır.

İçindekiler

• Tulou: topraktan dev müşterek evler
• Sıkıştırılmış toprak duvarlar
• Avlulu plan ve ortak yaşam
• Kalın toprak duvarın ısı dengesi
• Kale gibi bir yapı
• Bölgeden görüntüler
• Toprak evi açısından değerlendirme

Tulou: topraktan dev müşterek evler

Tulou, “toprak bina” anlamına gelir ve adını tam da yapımından alır. Bu yapılar, tek bir aile için değil, çoğu zaman bir sülalenin ya da birçok ailenin bir arada yaşayabileceği ölçekte kurulur. En büyük örnekleri onlarca metre çapında, birkaç katlı ve yüzlerce odalıdır; içinde yüzlerce insan yaşayabilir. Yani bir Tulou, tek bir ev değil, adeta topraktan yapılmış küçük bir köydür.

Serimizde tanıttığımız yer altı ve kaya evlerinin çoğu, toprağın koruyuculuğundan yararlanmak için toprağa gömülür ya da kayaya oyulur. Tulou ise farklı bir yol izler: toprağı yer üstünde, kalın ve sağlam duvarlar halinde yığarak aynı avantajları (ısı dengesi, dayanıklılık, koruma) elde eder. Bu da bize toprağın hem altına inilerek hem de üstüne yığılarak nasıl güçlü evlere dönüştürülebileceğini gösterir. Tulou, toprak mimarisinin yer üstündeki en iddialı temsilcilerinden biridir.

Sıkıştırılmış toprak duvarlar

Tulou’ları bu kadar dayanıklı kılan şey, duvarlarının yapım tekniğidir: sıkıştırılmış toprak (kerpiç/dövme toprak). Duvarlar, toprak, kireç, kum ve bazen pirinç samanı gibi malzemelerin karıştırılıp kalıplar içinde katman katman sıkıştırılmasıyla örülür. Bu duvarlar altta çok kalın (bazen birkaç metre) tutulur, yukarı çıktıkça incelir; böylece hem sağlam bir taban hem de hafifleyen bir üst yapı elde edilir.

Bu kalın toprak duvarlar, şaşırtıcı derecede dayanıklıdır; yüzyıllara, hatta depremlere direnmişlerdir. Serimizin yapısal sistem yazısında anlattığımız “kalın kütlenin taşıyıcılığı” ilkesi, burada sıkıştırılmış toprakla uygulanır. Toprak, doğru karıştırılıp sıkıştırıldığında, neredeyse taş gibi sağlam bir duvar oluşturur. Üstelik bu malzeme yerelde bol ve ucuzdur; Hakka toplulukları, ayaklarının altındaki toprağı, yüzyıllarca ayakta kalan evlere dönüştürmüşlerdir. Bu, hem ekonomik hem de sürdürülebilir bir yapım biçimidir.

Avlulu plan ve ortak yaşam

Tulou’nun içi, dışının kale gibi kapalı görünümünün aksine, açık ve canlı bir topluluk alanıdır. Yapı, ortadaki bir avlunun çevresine dizilmiş odalardan oluşur; bu odalar birkaç kat halinde yükselir ve hepsi avluya bakar. Alt katlar genellikle mutfak ve depolama, üst katlar ise yaşam ve yatma alanı olarak kullanılır.

Bu avlulu plan, serimizin aydınlatma ve havalandırma yazılarında anlattığımız ilkelerle uyumludur: ortadaki avlu, tüm odalara ışık ve hava sağlar. Ama Tulou’yu asıl özel kılan, ortak yaşam biçimidir. Bir Tulou’da onlarca aile bir arada yaşar; avlu, ortak kuyu ve ortak mekanlar, güçlü bir topluluk hayatını mümkün kılar. Bu, serimizde tanıttığımız çoğu bireysel evden farklı olarak, toprağın müşterek bir yaşam alanına dönüştürülmesidir. Tulou, hem bir yapı hem de bir yaşam biçimidir; toprak duvarların içinde nesiller boyu süren bir dayanışmayı barındırır.

Kalın toprak duvarın ısı dengesi

Tulou yer altında olmasa da, kalın toprak duvarları sayesinde serimizin baştan beri anlattığı ısı dengesinden yararlanır. Serinin ısı ve soğutma yazılarında anlattığımız gibi, kalın ve ağır bir kütle (burada sıkıştırılmış toprak) dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır; içerisi yazın serin, kışın ise dışarıya göre ılık kalır.

Fujian bölgesinin sıcak ve nemli yazları, serin kışları düşünüldüğünde, bu doğal denge büyük bir konfor sağlar. Metrelerce kalınlıktaki toprak duvarlar, gündüzün sıcağını içeri geçirmez, geceleri ise depoladığı ısıyı yavaşça verir. Bu, tam da serimizde toprak evleri için anlattığımız termal kütle etkisidir; ama burada toprak, yer üstünde ve dikey bir duvar olarak çalışır. Böylece Tulou sakinleri, hiçbir mekanik ısıtma ya da soğutma olmadan, sadece kalın toprak duvarların sağladığı dengeyle konforlu bir iç ortamda yaşarlar. Tulou, toprağın yer üstünde de mükemmel bir yalıtım ve ısı dengeleyici olabileceğinin kanıtıdır.

Kale gibi bir yapı

Tulou’ların en dikkat çekici özelliklerinden biri, savunmaya uygun tasarımıdır. Dıştan bakıldığında, kalın ve alt katlarında penceresi olmayan toprak duvarlarıyla adeta bir kaleyi andırırlar. Tek bir sağlam giriş kapısı vardır; pencereler ise yalnızca üst katlarda ve küçük tutulur. Bu, Hakka topluluklarının tarih boyunca karşılaştığı tehditlere ve çatışmalara karşı kendilerini korumak için geliştirdiği bir çözümdü.

Böylece Tulou, hem bir ev hem de bir sığınaktı: tehlike anında kapı kapatılır ve topluluk, kalın toprak duvarların içinde güvende kalırdı. Serimizin yangın güvenliği ve yapısal sistem yazılarında değindiğimiz “korunaklı ve savunulabilir yapı” fikri, Tulou’da toprak duvarlarla ve tek kontrollü girişle sağlanmıştı. İçeride ortak yaşam sürerken, dışarıya karşı sağlam bir kabuk oluşturuluyordu. Bu ikili özellik (içeride açık topluluk, dışarıda kapalı kale) Tulou’yu hem sosyal hem de güvenli bir yapı yapar; toprağın hem barınak hem kalkan olabileceğinin güzel bir örneğidir.

Bölgeden görüntüler

Tulou’ları yazıyla anlatmak bir yana, bu dev toprak yapıları içeriden ve dışarıdan görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Fujian’dan: bu müşterek toprak evlerin kalın duvarlarını, avlulu iç düzenini ve içindeki topluluk hayatını gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama yapının topraktan nasıl inşa edildiği ve nasıl yaşandığı görüntüden net anlaşılıyor.

Toprak evi açısından değerlendirme

Tulou, serimizde tanıttığımız örnekler arasında bir istisnadır: yer altında ya da kayada değil, tamamen yer üstünde ve topraktan inşa edilmiş bir yapıdır. Bu yüzden onu bir “yer altı evi” olarak değil, toprak mimarisinin yer üstündeki en güçlü örneklerinden biri olarak ele aldık. Yaodong’un lös toprağına oyulmuş evlerinin aksine, Tulou toprağı yığıp sıkıştırarak yükseltir; ama sonuçta ikisi de aynı malzemeyi, toprağı, ustaca kullanır.

Tulou’nun en önemli dersi, toprağın hem altına inilerek hem de üstüne yığılarak aynı avantajların (ısı dengesi, dayanıklılık, koruma) elde edilebileceğidir. Kalın sıkıştırılmış toprak duvarlar, yüzyıllara ve depremlere direnmiş, yüzlerce insanı barındırmış ve doğal bir ısı dengesi sağlamıştır. Serimizin baştan beri vurguladığı toprağın gücü, Tulou’da yer üstünde ve müşterek bir yaşam biçimiyle karşımıza çıkar. Kendi toprak evini hayal edenler için Tulou, “toprak sadece altına inilecek değil, üstüne yığılarak da koca ve kalıcı evlere dönüştürülebilecek bir malzemedir” gerçeğinin görkemli bir kanıtıdır.

Bu yazıdaki bilgiler, Fujian Tulou hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Fujian Tulou ve UNESCO — Fujian Tulou. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).