Kandovan (İran): Volkanik Koni Kayalara Oyulmuş Yaşayan Köy

Dünyada içinde hâlâ insanların yaşadığı, kayaya oyulmuş en çarpıcı köylerden biri, İran’ın kuzeybatısında, Tebriz yakınlarındaki Kandovan’dır. Buradaki evler, bir yamaca ya da düz zemine değil; yüzyıllar önce bir volkanın (Sahand Dağı) püskürttüğü küllerin taşlaşmasıyla oluşmuş, dev koni biçimli kaya bloklarının içine oyulmuştur. Uzaktan bakıldığında, sanki dev bir arı kovanı ya da masal diyarından çıkmış bir manzara görürsünüz; ama bu koni kayaların içi, gerçek ve yaşayan evlerle doludur. Bu yazıda, bu olağanüstü yer altı/kaya yerleşimini toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Kandovan’ı özel kılan, sadece görüntüsü değil; yüzyıllardır kesintisiz yaşanıyor olması. Bu, onu dünyadaki benzerleri arasında ayrı bir yere koyar: birçok kaya yerleşimi terk edilmiş ya da müzeye dönmüşken, Kandovan’da insanlar bugün hâlâ bu koni evlerin içinde yaşamlarını sürdürüyor.

İçindekiler

• Kandovan’ın koni kaya evleri
• Volkandan kalan yumuşak kaya
• Kayanın içine oyulan odalar
• Kalın kayanın ısı dengesi
• Bugün hâlâ yaşanan bir köy
• Projeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Kandovan’ın koni kaya evleri

Kandovan’ın evleri, doğanın hazırladığı dev kaya konilerinin içine oyulmuştur. Her koni, bir ya da birkaç katlı bir ev olabilir; alt kat çoğu zaman depo ya da ahır, üst katlar ise yaşam alanı olarak kullanılır. Kayanın dış yüzeyine bir kapı, birkaç pencere ve baca açılır; içerisi ise oda oda oyularak bir konuta dönüştürülür.

Bu evler, bildiğimiz mağara evlerinden bir adım öteye geçer: burada ev, yamaca gizlenmiş değil, ayakta duran bir kaya kütlesinin tümünü kaplar. Koninin biçimi zaten doğal olarak sağlam olduğu için, içi oyulduğunda bile ayakta kalır. Serinin yapısal sistem yazısında anlattığımız “kütlenin kendi ağırlığını taşıması” ilkesinin, doğanın kendi eliyle şekillendirdiği bir örneğidir bu.

Volkandan kalan yumuşak kaya

Kandovan’ın bu kadar ilginç bir yerleşim olmasının temel sebebi jeolojidir. Bölgedeki koni kayalar, yakındaki Sahand Dağı’nın çok eski volkanik faaliyetlerinden geriye kalan, sıkışmış volkanik kül ve tüften oluşur. Bu tür kaya (tüf), oymak için nispeten yumuşak ama oyulduktan sonra kendini taşıyacak kadar sağlamdır; yani yer altı/kaya evi için ideal bir malzemedir.

Yağmur ve rüzgarın yüzyıllar boyu bu tüf tabakasını aşındırmasıyla, bugün gördüğümüz o dikey koni biçimleri ortaya çıkmış. İnsanlar da bu hazır koni kütlelerini fark edip içlerini oyarak evlere dönüştürmüşler. Yani Kandovan halkı, aslında doğanın binlerce yılda hazırladığı yapı bloklarını kullanmış: dikilmeyi değil, oyulmayı bekleyen kayalar. Bu, hem çok az malzeme gerektiren hem de araziyle tam bir uyum içinde olan bir yaklaşım.

Kayanın içine oyulan odalar

Bir Kandovan evinin yapımı, tuğla üstüne tuğla koymak değil, tam tersine malzeme çıkarmak üzerine kuruludur. Bir koni kaya seçilir, içi el aletleriyle oyularak odalar açılır. Kayanın kendisi hem duvar, hem tavan, hem de yalıtım görevi görür; ayrı bir çatı, ayrı bir duvar örmek gerekmez. Yeni bir odaya ihtiyaç olduğunda ise çözüm yine oymaktır.

Bu evler ilkel değil; zamanla su, elektrik ve modern konforlarla donatılmışlardır. İçeride halılar, ocaklar, yerleşik nişler ve depolama alanları bulunur. Kalın kaya duvarlar sesi de yalıttığı için, evler son derece sessiz ve huzurludur. Kandovan halkı, atalarından kalma bu oyma geleneğini modern yaşam ihtiyaçlarıyla birleştirerek, hem tarihi hem çağdaş evlerde yaşıyor.

Kalın kayanın ısı dengesi

Kandovan, İran’ın yüksek ve dağlık bir bölgesinde yer alır; kışları soğuk ve karlı, yazları ise serinden ılımana geçer. Böyle bir iklimde, kalın kaya duvarların sağladığı ısı dengesi büyük bir nimettir. Serinin ısı yazısında anlattığımız gibi, kalın taş ve toprak kütle dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır: içerisi kışın dışarıya göre ılık, yazın ise serin kalır.

Bu sayede evler, kışın az yakıtla ısınır, yazın ise ek bir soğutmaya neredeyse hiç ihtiyaç duymaz. Koni kayanın kalınlığı, adeta doğal bir yalıtım katmanı gibi çalışır. Kandovan’ın sert dağ ikliminde yüzyıllardır rahatça yaşanabilmesinin sırrı da tam olarak budur: kayanın kütlesi, hem soğuğa hem sıcağa karşı sabit ve dengeli bir iç ortam sağlar. İnsan yapımı hiçbir yalıtım, bu kadar kalın bir doğal kaya kütlesinin sağladığı dengeyi kolay kolay aşamaz.

Bugün hâlâ yaşanan bir köy

Kandovan’ı dünyadaki birçok kaya yerleşiminden ayıran en önemli özellik, hâlâ yaşayan bir köy olması. Yüzlerce yıldır insanlar bu koni evlerin içinde yaşıyor, hayvan besliyor, bahçe yapıyor ve son yıllarda giderek artan turizmle geçiniyor. Köyde küçük dükkanlar, çay evleri ve el sanatları tezgahları da bu kaya evlerin içinde yer alıyor.

Bu canlılık, yer altı ve kaya evlerinin geçmişte kalmış bir tuhaflık değil, doğru koşullarda son derece yaşanası ve sürdürülebilir bir konut biçimi olduğunu gösterir. Kandovan halkı için bu evler hem bir miras hem de günlük hayatın konforlu bir parçası. Turistler dünyanın dört bir yanından bu benzersiz köyü görmeye geliyor; bazı koni evler ise otele dönüştürülerek ziyaretçilere toprağın/kayanın içinde konaklama imkanı sunuyor.

Projeden görüntüler

Kandovan’ı yazıyla anlatmak bir yana, bu koni kaya evlerini ve içlerindeki hayatı görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan köyden: ilkinde Kandovan halkının bu kaya evlerde nasıl yaşadığını, ikincisinde köyün içini gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin nasıl olduğu ve nasıl yaşandığı görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Kandovan, serimizde tanıttığımız örnekler arasında en görsel olanı; çünkü burada ev toprağa gizlenmiş değil, ayakta duran dev bir kaya konisinin tümünü oluşturuyor. Yine de temel mantık aynı: kalın bir doğal kütlenin (bu kez volkanik tüf) içine oyulmuş, ısı dengesi yüksek, az malzemeli ve araziyle bütünleşmiş bir ev. Coober Pedy, Matmata ve Guadix gibi Kandovan da, insanların uygun bir kayayı bulup onu ev yapma zekasının bir örneği.

Kandovan’ın başarısı, iki koşulun bir araya gelmesinden doğuyor: doğanın hazırladığı, oymaya uygun sağlam bir kaya, ve kalın kütlenin ısı dengesine gerçekten ihtiyaç duyulan sert bir dağ iklimi. Yüzyıllardır kesintisiz yaşanması, bu modelin sadece bir geçmiş değil, canlı bir bugün olduğunu kanıtlıyor. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Kandovan, “doğal bir kaya kütlesi, doğru oyulduğunda nasıl yüzyıllar boyu yaşanabilir bir eve dönüşür?” sorusunun en görkemli cevaplarından biri.

Bu yazıdaki bilgiler, Kandovan hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Kandovan. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).