Vardzia (Gürcistan): Dik Kayaya Oyulmuş Çok Katlı Yer Altı Şehri

Kayaya oyulmuş yerleşimlerin tarih boyunca ne kadar büyük ölçeklere ulaşabildiğini görmek isteyenler için, Gürcistan’ın güneyindeki Vardzia, tam bir açık hava dersi gibidir. Bir dağ yamacının dik kayasına oyulmuş bu mağara şehri, tek tük odalardan ibaret değil; yüzlerce odası, tünelleri, su sistemleri ve hatta kilisesiyle, koca bir topluluğu barındıracak şekilde tasarlanmış, çok katlı bir yer altı yerleşimidir. Bu yazıda, ortaçağdan kalma bu olağanüstü kaya şehrini toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Vardzia, 12. yüzyılda, dik bir kaya duvarının içine oyularak kurulmuş. Sadece bir manastır değil, aynı zamanda bir sığınak ve yerleşim olarak düşünülmüş; öyle ki yüzlerce odası birbirine tünellerle bağlı, birçok katı üst üste dizilmiş durumda. Bugün büyük bir kısmı gezilebilen bu şehir, insanların kayayı ne kadar ustalıkla bir yaşam alanına dönüştürebildiğinin en görkemli örneklerinden biri.

Vardzia kaya sehri genel gorunum — Vardzia kaya sehri — Kaynak: Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Vardzia: kayaya oyulmuş bir şehir

Vardzia’yı sıradan bir mağaradan ayıran şey ölçeğidir. Burası tek bir oyma ev değil, kaya duvarının içine oyulmuş, çok katlı ve çok odalı bir yerleşim. Yüzlerce oda, kaya duvarının derinliklerine ve yukarıya doğru katlar halinde dizilmiş; bunlar merdivenler ve tünellerle birbirine bağlanmış. Bu haliyle Vardzia, kayanın içine gizlenmiş dikey bir şehir gibidir.

Bu odaların içinde yaşam alanları, depolar, şaraphaneler, fırınlar ve ibadet mekanları bulunuyordu; yani şehir kendi kendine yetecek şekilde tasarlanmıştı. Kaya, hem her odanın duvarı ve tavanı, hem de tüm yapıyı bir arada tutan doğal iskeletti. Serinin yapısal sistem yazısında anlattığımız “kütlenin kendini taşıması” ilkesinin, bir şehir ölçeğine taşınmış hali gibi.

Dik kaya yamacının içine oymak

Vardzia, düz bir zemine değil, neredeyse dik bir kaya duvarının içine oyulmuştur. Bu, hem büyük bir mühendislik başarısı hem de akıllıca bir tercih. Dik yamaç, şehri hem savunulabilir kılıyor (aşağıdan ulaşmak zor) hem de kaya kütlesinin tümünü doğal bir koruma katmanına çeviriyor.

Buradaki kaya, oymak için uygun ama oyulduktan sonra sağlam kalan bir yapıya sahip. İnsanlar bu kayayı el aletleriyle oyarak, katman katman odalar ve geçitler açmışlar. Dik yüzeye açılan kapı ve pencereler, hem ışık ve hava sağlıyor hem de manzaraya bakıyordu. Serimizde tanıttığımız Coober Pedy, Matmata ve Kandovan gibi Vardzia da, uygun bir kayanın nasıl bir yaşam alanına dönüştürülebileceğinin bir kanıtı; ama burada ölçek çok daha büyük ve dikey.

Vardzia dik kaya yamacindaki magaralar — Vardzia kaya yamaci — Kaynak: Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Odalar, tüneller ve su sistemi

Vardzia’yı gerçek bir şehir yapan şey, sadece odaların çokluğu değil, altyapısıydı. Yüzlerce oda, kaya içinde açılmış tünel ve geçitlerle birbirine bağlanmıştı; insanlar dışarı çıkmadan şehrin içinde dolaşabiliyordu. Bu, serinin havalandırma ve aydınlatma yazılarında anlattığımız “iç dolaşım ve iç mekan bağlantısı” fikrinin çok eski bir uygulaması.

En etkileyici yanlarından biri su sistemiydi: kaya içine döşenmiş kanallar ve künkler sayesinde şehre temiz su getiriliyordu. Serimizin su temini yazısında anlattığımız gibi, bir yerleşimin kalıcı olabilmesi için suyun güvence altına alınması şarttır; Vardzia’nın kurucuları bunu yüzyıllar önce çözmüştü. Depolar tahıl ve şarabı saklıyor, fırınlar ekmek pişiriyordu. Yani bu kaya şehir, kuşatma altında bile uzun süre kendi kendine yetebilecek şekilde tasarlanmıştı.

Vardzia magara odalari ve gecitler — Vardzia magara odalari — Kaynak: Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Neden kayanın içine kuruldu

Vardzia’nın kayanın içine kurulmasının birkaç sebebi vardı ve bunların başında güvenlik geliyordu. Ortaçağda bu bölge sık sık istila tehdidi altındaydı; dik bir kayanın içine gizlenmiş, dışarıdan görünmeyen ve ulaşılması zor bir şehir, mükemmel bir sığınaktı. Girişler dar ve savunulabilir tutulmuştu; gerektiğinde şehir adeta bir kaleye dönüşüyordu.

Toprağın ve kayanın koruyuculuğu burada iki kat önemliydi: hem düşmana hem de doğa koşullarına karşı. Kaya kütlesi, şehri hem oklardan ve saldırılardan hem de dış hava koşullarından koruyordu. Bu, serimizin baştan beri vurguladığı bir gerçeği tarihsel ölçekte gösterir: toprağın ve kayanın altı, insan için en güvenli ve en korunaklı sığınaklardan biridir. Vardzia, bu fikrin bir kraliçenin emriyle koca bir şehre dönüştürülmüş halidir.

Vardzia kaya sehri detay — Vardzia kaya sehri — Kaynak: Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Kayanın koruması ve ısı dengesi

Güvenliğin yanında, kaya şehrin bir başka avantajı da iç ortamın dengesiydi. Serinin ısı yazısında anlattığımız gibi, kalın kaya kütlesi dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır: içerisi yazın serin, kışın dışarıya göre ılık kalır. Vardzia’nın yüzlerce odası, bu doğal ısı dengesi sayesinde, sert dağ ikliminde bile yaşanabilir bir ortam sunuyordu.

Kaya aynı zamanda sesi ve rüzgarı da keser; içerisi sessiz ve korunaklıdır. Dışarıda kar ve fırtına olsa bile, kayanın metrelerce içindeki bir oda dengeli ve dingin kalır. İşte bu yüzden kaya ve toprak yerleşimleri, tarih boyunca sadece güvenlik için değil, konfor için de tercih edilmiştir. Vardzia’da bu iki fayda (güvenlik ve iç denge) tek bir dev yapıda birleşmiştir; bu da onu toprak altı yaşamın en kapsamlı tarihi örneklerinden biri kılar.

Vardzia kayaya oyulmus mekanlar — Vardzia oyma mekanlar — Kaynak: Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Projeden görüntüler

Vardzia’yı yazıyla anlatmak bir yana, bu kaya şehrin ölçeğini ve içindeki odaları görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Vardzia’dan: ilkinde kaya manastırının içini, ikincisinde şehrin genelini gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama yapının nasıl oyulduğu ve nasıl bir yerleşim olduğu görüntüden net anlaşılıyor.

Vardzia kaya manastirinin ici (Gurcistan)

Gurcistan’in kaya sehri Vardzia

Vardzia magara sehri — Kaynak: Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Yer altı evi açısından değerlendirme

Vardzia, serimizde tanıttığımız diğer örneklerden farklı olarak tek bir ev değil, kayaya oyulmuş bütün bir şehir; ama temel mantık yine aynı. Uygun bir kaya kütlesi seçilmiş, içi oyularak yaşam alanlarına dönüştürülmüş, ve kayanın hem taşıyıcılığından hem korumasından hem de ısı dengesinden yararlanılmış. Coober Pedy’den Kandovan’a kadar gördüğümüz ilkeler, Vardzia’da devasa ve çok katlı bir ölçekte karşımıza çıkıyor.

Bugün Vardzia’da kimse kalıcı olarak yaşamıyor; şehir büyük ölçüde tarihi bir alan ve ziyaret yeri. Ama toprak altı ev meraklıları için değeri çok büyük: kayanın içine, sadece bir oda değil, su sistemi, tünelleri ve ortak mekanlarıyla kendi kendine yeten bir yerleşimin kurulabileceğini kanıtlıyor. Kendi yer altı evini hayal edenler için Vardzia, “toprağın ve kayanın altında ne kadar ileri gidilebilir?” sorusuna verilmiş, yüzyıllar öncesinden gelen çarpıcı bir cevap.

Bu yazıdaki bilgiler, Vardzia hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Vardzia. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).