Chenini (Tunus): Tepe Yamacına Kat Kat Oyulmuş Berberi Kaya Köyü

Tunus’un güneyi, kayaya oyulmuş Berberi köyleri açısından dünyanın en zengin bölgelerinden biri; serimizde daha önce Matmata’yı tanıtmıştık. Bu yazının konusu ise bambaşka bir yöntemle kurulmuş bir köy: Chenini. Matmata’da evler düz zeminde çukur avlulara oyulurken, Chenini bir tepenin dik yamaçlarına, kat kat oyulmuş evlerden oluşur. Tepenin sırtındaki beyaz camisiyle ve yamaçlara sıralanmış kaya evleriyle Chenini, çölün ortasında adeta bir kartal yuvası gibi yükselir. Bu yazıda, bu etkileyici tepe köyünü toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Chenini, yüzyıllardır yaşayan bir Berberi yerleşimi. İnsanlar burada evlerini tepenin yumuşak kayasına oymuş, önlerine taş cepheler eklemiş ve dik yamaca tutunan bir köy kurmuşlar. Hem savunma hem de iklim açısından akıllıca seçilmiş bu konum, köyü yüzyıllar boyunca korumuş.

İçindekiler

• Chenini: tepeye oyulmuş köy
• Yamaca kat kat oyulan evler
• Neden tepenin yamacına kuruldu
• Çöl sıcağına karşı kayanın dengesi
• Yaşayan ve değişen bir köy
• Bölgeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Chenini: tepeye oyulmuş köy

Chenini, dik bir tepenin yamaçlarına oyulmuş kaya evlerden oluşan bir köydür. Evler, tepenin eğimine göre kat kat sıralanır; bir evin damı ya da önü, çoğu zaman üstteki evin avlusu ya da yolu olur. Tepenin en üstünde ise köyün simgesi haline gelmiş beyaz bir cami yükselir. Uzaktan bakıldığında, sarımsı kaya yamaçlarına serpiştirilmiş bu evler, doğayla bütünleşmiş, tırmanan bir yerleşim gibi görünür.

Bu köy, serimizde tanıttığımız Guadix ve Kandovan gibi kayaya oyulmuş örneklerle aynı temel fikri paylaşır; ama Chenini’yi özel kılan, bir tepenin dik yamacına kat kat tutunmuş olması. Matmata’nın düz zemine oyulmuş çukur avlularının aksine, Chenini yukarıya doğru, tepenin sırtına doğru tırmanır. Bu dikey yerleşim, hem çarpıcı bir manzara hem de akıllı bir tasarım sunar.

Yamaca kat kat oyulan evler

Chenini evlerinin yapımı, tepenin yumuşak kayasından yararlanır. İnsanlar yamaçta bir yüzey seçer, içeriye doğru odaları oyar ve önüne, taş ve kerpiçten bir cephe örer. Böylece arkası ve üstü kaya, önü ise örülmüş ve kapılı bir ev ortaya çıkar. Kayanın kendisi hem duvar hem tavan hem de yalıtım görevi görür; serimizin baştan beri anlattığı kaya evi mantığı burada da geçerlidir.

Tepenin eğimi sayesinde evler kat kat dizilir; alttaki bir evin üstü, üstteki evin önündeki teras ya da yol olabilir. Bu, hem araziyi en verimli şekilde kullanmanın hem de köyü kompakt tutmanın akıllı bir yoludur. Kimi mekanlar depolama ve hayvanlar için, kimileri yaşam için kullanılır; tepenin tepesindeki ambarlar ise en değerli tahılı korur. Serimizde Bandiagara Dogon köyleri için anlattığımız gibi, burada da kaya ve yamaç, bir yerleşimin bütün ihtiyaçlarına akıllıca cevap verir.

Neden tepenin yamacına kuruldu

Chenini’nin dik bir tepeye kurulmasının başlıca sebebi güvenlikti. Yüksek ve sarp bir tepe, dışarıdan gelebilecek tehditlere karşı doğal bir savunma sağlıyordu; köye ulaşmak zor, köyü savunmak kolaydı. Serimizin yapısal sistem ve yangın güvenliği yazılarında değindiğimiz “korunaklı ve savunulabilir konum” fikri, Chenini’de coğrafyanın kendisiyle sağlanmıştı.

İkinci sebep, iklim ve araziden en iyi şekilde yararlanmaktı. Yamaca oyulan evler, kayanın koruması ve ısı dengesinden yararlanırken, tepenin eteğindeki vadi tarım için kullanılabiliyordu. Ayrıca yüksekte olmak, sağlık açısından da avantajlıydı: vadi tabanındaki nem ve olası hastalıklardan uzak kalınıyordu. Böylece konum, hem korunma hem geçim hem de sağlık açısından akıllıca seçilmişti. Chenini, coğrafyanın sunduğu bütün avantajları bir arada değerlendiren, yüzyıllar içinde olgunlaşmış bir tepe köyüdür.

Çöl sıcağına karşı kayanın dengesi

Güney Tunus’un çöl ikliminde gündüzler kavurucu sıcak, geceler ise serindir; gün içinde büyük sıcaklık farkları yaşanır. Chenini’nin kayaya oyulmuş evleri, bu sert iklime karşı doğal bir konfor sağlar. Serinin ısı yazısında anlattığımız gibi, kalın kaya kütlesi dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır; içerisi yazın serin, kışın ise dışarıya göre ılık kalır.

Bu doğal denge, çöl ortasında yaşamayı mümkün kılan asıl etkendir. Dışarıda hava kavrulurken, kayaya oyulmuş bir odanın içi serin ve dayanılır kalır; geceleri ise kaya, gündüz depoladığı ısıyı yavaşça vererek soğuğu dengeler. Serimizde Matmata, Coober Pedy ve Yaodong için anlattığımız toprağın/kayanın ısı dengesi, Chenini’de de aynı şekilde işler. İnsanlar, hiçbir mekanik soğutma olmadan, sadece kayayı akıllıca kullanarak çölün sert iklimini yaşanabilir kılmışlardır. Chenini, bu doğal konforun bir tepe köyündeki güzel bir örneğidir.

Yaşayan ve değişen bir köy

Chenini, yüzyıllardır yaşayan bir köy olsa da, günümüzde değişimin de izlerini taşıyor. Modern hayatın getirdiği kolaylıklar ve iklim koşulları, birçok genç insanın köyden ayrılıp yakındaki modern yerleşimlere taşınmasına yol açmış; eski kaya evlerin bir kısmı bu yüzden boşalmaya yüz tutmuş. Yine de köyde hâlâ yaşayan bir topluluk var ve Chenini, benzersiz manzarasıyla önemli bir turizm noktası haline gelmiş.

Bu durum, serimizde Matera ve Kinver için anlattığımız bir gerçeği hatırlatır: kaya ve toprak evleri, bakım ve ilgiyle korunduğunda yeniden değer kazanır; ihmal edildiğinde ise sessizce boşalır. Chenini’nin geleceği, bu mirasın nasıl korunacağına bağlı. Ama bugün bile, tepeye tırmanan bu kaya köyü, insanların çölün ortasında kayayı nasıl akıllıca bir yaşam alanına dönüştürdüğünün canlı bir kanıtı olmayı sürdürüyor. Ziyaretçiler için ise Chenini, hem tarihi hem de nefes kesen manzarasıyla unutulmaz bir yer.

Bölgeden görüntüler

Chenini’yi yazıyla anlatmak bir yana, bu tepeye tırmanan kaya köyünü görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Chenini’den: ilkinde tepe yamacındaki köyü ve evleri, ikincisinde kayaya oyulmuş mekanları gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama köyün kayaya nasıl oyulduğu ve tepeye nasıl tutunduğu görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Chenini, serimizde tanıttığımız kayaya oyulmuş örneklerin bir tepe köyü versiyonudur ve Matmata’ya çok yakın bir bölgede, ondan tamamen farklı bir yöntem sunar. Matmata düz zemine çukur avlular oyarken, Chenini dik bir tepe yamacına kat kat evler oyar. Bu da bize aynı ihtiyacın (kayaya oyularak serin ve korunaklı bir ev) araziye göre nasıl çok farklı biçimler alabileceğini gösterir.

Chenini’nin en önemli dersi, arazinin biçiminin toprak/kaya evi tasarımını nasıl şekillendirdiğidir. Dik bir tepe, hem savunma hem de kat kat yerleşim için değerlendirilmiş; kayanın ısı dengesi ve koruması, çölün sert ikliminde konfor sağlamış. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Chenini, “dik ve zorlu bir arazi, nasıl akıllı ve manzaralı bir kaya köyüne dönüşür?” sorusuna verilmiş, yüzyıllar içinde olgunlaşmış çarpıcı bir cevap. Tepeye tutunan bu köy, insanın kayayla kurduğu ilişkinin ne kadar yaratıcı olabileceğinin bir kanıtıdır.

Bu yazıdaki bilgiler, Chenini hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Chenini. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).