Deprem ve Fay Hattı Maketi Nasıl Yapılır?

Deprem maketi, yer kabuğundaki fay hatlarının nasıl kırılıp sarsıntı oluşturduğunu gösteren, hem öğretici hem dikkat çekici bir fen projesidir. İki blok ve biraz kille hem sabit hem de hareketli (kaydırmalı) model yapılabilir. Aşağıda fay kesiti, fay türleri, hareketli düzenek ve adım adım yapılışı var. Zorluk orta; süre 2-3 saat.

Deprem Maketi İçin Gerekli Malzemeler

Şunları hazırlayın: iki ayrı blok için iki küçük kutu ya da iki kalıp renkli oyun hamuru/kil; katmanları göstermek için farklı renk kil veya boya; üstteki yüzey için yeşil karton (zemin), küçük bina ve yol maketleri; kırmızı kalem/ip (fay çizgisi); taban için kalın mukavva; sıcak silikon. Hareketli model için iki bloğu yan yana kaydırabileceğiniz düz bir zemin yeterlidir.

Fay Hattı ve Deprem Nasıl Oluşur?

Yer kabuğu, birbirine komşu dev kaya bloklarından (levhalardan) oluşur. Bu bloklar yavaşça hareket eder ama sınırlarında (fay hatlarında) birbirine takılır ve gerilim birikir. Gerilim bir anda boşaldığında bloklar fay boyunca aniden kayar; bu ani hareketin oluşturduğu sarsıntı depremdir. Aşağıdaki kesit iki bloğun fay boyunca kaymasını gösteriyor.

deprem fay hattı maketi Çizim 1: Fay hattı kesiti ve blokların kayma yönü. — Çizim 1: Fay hattı kesiti ve blokların kayma yönü.

Fay Türlerini Tanımak

Bloklar farklı yönlerde hareket ettiği için üç temel fay türü vardır: Normal fayda bloklar birbirinden uzaklaşır ve bir blok aşağı kayar; ters fayda bloklar sıkışır ve bir blok diğerinin üstüne biner; doğrultu atımlı (yanal) fayda bloklar yan yana ters yönlerde kayar. Maketinizde hangi türü gösterdiğinizi belirtmek öğreticidir. Aşağıdaki çizim üç türü karşılaştırıyor.

deprem fay hattı maketi Çizim 2: Normal, ters ve doğrultu atımlı fay türleri. — Çizim 2: Normal, ters ve doğrultu atımlı fay türleri.

Hareketli Deprem Düzeneği

En etkileyici model, depremi “oynatabildiğiniz” modeldir. İki bloğu yan yana koyun, üstlerine ortak bir zemin (yol, bina) yerleştirin. İki bloğu elinizle ters yönlerde ya da biri yukarı biri aşağı olacak şekilde aniden kaydırınca üstteki binalar sarsılır, yol kırılır. Bu, gerçek bir fay hareketinin küçük bir benzetimidir. Aşağıdaki çizim düzeneği gösteriyor.

deprem fay hattı maketi Çizim 3: Kaydırmalı deprem düzeneği. — Çizim 3: Kaydırmalı deprem düzeneği.

Adım Adım Deprem Maketi Yapımı

Adım adım: (1) İki bloğu hazırlayın: iki kutuyu ya da iki kalıp kili yan yana koyun; aralarındaki çizgi fay hattı olacak. (2) Yer katmanlarını gösterin: her bloğun kesitine farklı renk kil katmanları (toprak, kil, kaya) yapıştırın ya da boyayın; iki blokta katmanlar aynı hizada başlasın. (3) Üst yüzeyi hazırlayın: yeşil kartondan zemin, üstüne küçük bina ve bir yol yerleştirin; yolu ve zemini fay çizgisinden geçirin. (4) Fay hattını kırmızı kalem/iple belirgin çizin. (5) Sunumda iki bloğu ters yönde kaydırıp katmanların kaydığını ve binaların sarsıldığını gösterin. Aşağıdaki çizim akışı gösteriyor.

deprem fay hattı maketi Çizim 4: Blok, katman, zemin ve fay çizme adımları. — Çizim 4: Blok, katman, zemin ve fay çizme adımları.

Başarılı Bir Deprem Maketi İçin Püf Noktaları

İki bloğun katmanlarını aynı hizada başlatın; kaydırınca kaymanın miktarı ancak böyle görünür. Hareketli model için blokları fazla ağır yapmayın, kolay kaysın. Fay çizgisini net ve tek renk gösterin. Binaları zemine hafif tutturun ki sarsıntıda devrilsinler (bu etkileyici olur). Kil kullanıyorsanız kurumadan katmanları yerleştirin; boyalı modelde boyayı iyice kurutun.

Adım Adım İzlemek İçin Video

Aşağıdaki videoda benzer bir maketin yapımını izleyebilirsiniz.

Hareketli modelde iki bloğu ters yönde kaydırıp üstteki binaların sarsılmasını göstermek deprem mantığını çok net anlatır. Yanına fay türlerini açıklayan küçük bir kart koymak sunuma değer katar.