Setenil de las Bodegas (İspanya): Dev Bir Kayanın Altına Kurulmuş Kasaba

Yer altı ve kaya evlerinin bir başka çok ilginç türü, evi tamamen toprağın altına gömmek yerine, dev bir kaya çıkıntısının altına yaslamaktır. İspanya’nın Endülüs bölgesindeki Setenil de las Bodegas kasabası, bu fikrin dünyadaki en çarpıcı örneği. Burada evlerin çatısı çoğu zaman bir yapı değil, doğrudan yukarıdan sarkan devasa kaya kütlesinin kendisidir; yani insanlar sokakları ve evleri, koca bir kayanın altına sığdırmışlar. Bu yazıda, bu benzersiz kasabayı toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Setenil, bir nehir vadisinin oyduğu kaya çıkıntılarının altına kurulmuş. Kimi sokaklar bütünüyle kayanın altında kalır; evlerin bir kısmı kayanın içine oyulmuş, bir kısmı ise kayaya yaslanıp önüne beyaz badanalı bir cephe eklenerek yapılmış. Sonuçta ortaya, yerüstü ile yer altı arasında, ikisinin de avantajlarını birleştiren, dünyada eşi az bulunan bir yerleşim çıkmış.

İçindekiler

• Kayanın altına kurulmuş kasaba
• Kaya çatı, önü açık ev
• Neden kayanın altına yaslandı
• Kayanın gölgesi ve ısı dengesi
• Bugün hâlâ yaşanan sokaklar
• Projeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Kayanın altına kurulmuş kasaba

Setenil’in evleri, serimizde önceki yazılarda gördüğümüz tam gömülü ya da yamaca oyulmuş evlerden farklı, kendine özgü bir yöntem kullanır. Burada bir nehrin yüzyıllar boyu oyduğu kaya çıkıntıları, doğal bir “üst örtü” oluşturur. İnsanlar da bu çıkıntının altındaki boşluğu kapatarak, kayayı evin tavanı olarak kullanmışlar.

Yani birçok Setenil evinde tavan, betondan ya da ahşaptan değil, doğrudan yukarıda asılı duran kayanın kendisidir. Kimi evler kayanın içine biraz oyulmuş, kimi ise sadece kayanın altındaki boşluğa duvar örülüp bir cephe eklenerek yapılmış. Bu, “kayanın altına sığınma” fikrinin bütün bir kasabaya yayılmış hali; sokaklar bile yer yer bu dev kaya örtünün altından geçer.

Kaya çatı, önü açık ev

Setenil evlerinin kuruluş mantığı basit ama zekicedir. Doğa zaten en zor işi yapmış: bir üst örtü (kaya çıkıntısı) sağlamış. İnsana kalan, bu örtünün altındaki boşluğu bir eve dönüştürmek. Bunun için kayanın altına yanlardan duvarlar örülür ve öne, sokağa bakan tarafa kapı ve pencereli bir cephe eklenir. Böylece arkası ve üstü kaya, önü açık ve aydınlık bir ev ortaya çıkar.

Bu yaklaşımın büyük avantajı, çatı yapma derdinin ortadan kalkmasıdır: en pahalı ve en çok bakım isteyen yapı elemanlarından biri olan çatı, burada doğanın hediyesidir. Üstelik bu kaya çatı, hiçbir insan yapımı çatının veremeyeceği kadar kalın ve dayanıklıdır. Serinin yapısal sistem ve ısı yazılarında anlattığımız “kalın kütlenin taşıyıcılığı ve yalıtımı” burada bedavaya gelir; ev, dev bir kayanın koruması altında kurulur.

Neden kayanın altına yaslandı

Setenil’in bu şekilde kurulmasının sebebi, aslında coğrafyanın sunduğu fırsatı değerlendirmekti. Nehir vadisinin oyduğu kaya çıkıntıları hazır bir barınak sunuyordu; insanlar sıfırdan ev inşa etmek yerine, bu doğal örtünün altına yerleşmenin çok daha kolay ve ekonomik olduğunu görmüşler. Bir yanı kayaya yaslanan ev, hem daha az malzeme ister hem de daha sağlam olur.

Bölgenin adındaki “bodegas” (mahzenler/şarap depoları) kelimesi de bu geleneğe işaret eder: kayanın altındaki serin ve sabit sıcaklıktaki mekanlar, yüzyıllar boyunca şarap ve gıda depolamak için ideal olmuş. Serinin ısı yazısında anlattığımız gibi, kalın kaya örtüsünün altı yıl boyu serin ve dengeli kalır; bu da onu hem yaşamak hem de saklamak için mükemmel kılar. Kısacası Setenil halkı, doğanın hazır sunduğu bu serin sığınağı hem ev hem depo olarak akıllıca kullanmış.

Kayanın gölgesi ve ısı dengesi

Endülüs’ün yazları çok sıcaktır; işte bu iklimde Setenil’in kaya örtüsü büyük bir konfor sağlar. Yukarıdaki dev kaya, evlerin ve sokakların üstüne sürekli gölge düşürür; güneş hiçbir zaman doğrudan çatıya vurmaz. Böylece evler, en sıcak yaz günlerinde bile serin kalır. Kayanın altındaki sokaklarda yürümek, adeta doğal bir klimanın içinde dolaşmak gibidir.

Buna bir de kalın kaya kütlesinin ısı dengesi eklenir. Serinin ısı ve soğutma yazılarında anlattığımız gibi, kalın taş kütle dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır; içerisi yazın serin, kışın ise dışarıya göre ılık kalır. Setenil’de bu iki etki (kayanın gölgesi ve kütlesinin dengesi) birleşince, ortaya çok az enerjiyle serin ve konforlu tutulabilen evler çıkar. Beyaz badanalı cepheler de güneşi yansıtarak bu serinliğe katkıda bulunur.

Bugün hâlâ yaşanan sokaklar

Setenil’i özellikle değerli kılan, bu kaya altı evlerin hâlâ yaşayan bir kasabanın parçası olması. Burada insanlar bugün de bu evlerde yaşıyor; kayanın altındaki sokaklarda evler, dükkanlar, restoranlar ve barlar sıralanıyor. Kasaba, bu benzersiz görünümü sayesinde önemli bir turizm merkezi olmuş; ziyaretçiler dev kayanın altındaki bu sokaklarda gezmek için dünyanın dört bir yanından geliyor.

Bu canlılık, kaya ve toprak altı yaşamın geçmişte kalmış bir tuhaflık değil, modern hayatla pekala uyumlu bir konut biçimi olduğunu bir kez daha gösterir. Setenil halkı, atalarından devraldığı bu akıllı yerleşimi, modern konforlarla donatarak yaşatmaya devam ediyor. Kayanın altındaki bir evde oturmak, burada egzotik bir deneyim değil, sıradan ve konforlu bir günlük hayat.

Projeden görüntüler

Setenil’i yazıyla anlatmak bir yana, dev kayanın altındaki bu sokakları ve evleri görmek çok daha çarpıcı. Aşağıdaki iki video doğrudan kasabadan: ilkinde kayanın altına kurulmuş evleri ve sokakları, ikincisinde kasabanın kayaya nasıl yaslandığını gezerek göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin kayanın altına nasıl sığdığı görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Setenil, serimizde tanıttığımız örnekler arasında ilginç bir ara form sunar: ne tamamen toprağın altında (Coober Pedy gibi) ne de sıradan bir yerüstü evi. Burada ev, dev bir kaya çıkıntısının altına yaslanmış; üstü ve arkası kaya, önü ise açık ve aydınlık. Bu, toprak altı yaşamın avantajlarını (serinlik, ısı dengesi, hazır ve sağlam bir örtü) yerüstü yaşamın konforuyla (bol ışık, sokakla bağlantı, kolay giriş-çıkış) birleştiren zarif bir çözüm.

Setenil’in gösterdiği en önemli ders şu: yer altı evi illa “yerin metrelerce altına gömülmek” demek değildir. Bazen doğanın sunduğu bir kaya örtüsünün altına akıllıca yerleşmek de, aynı serinliği ve korumayı çok daha kolay bir şekilde sağlar. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Setenil, “arazideki doğal bir kaya ya da yamaç, nasıl bir evin parçasına dönüştürülür?” sorusuna verilmiş, hem pratik hem de büyüleyici bir cevap.

Bu yazıdaki bilgiler, Setenil de las Bodegas hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Setenil de las Bodegas. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).