Lehimleme ile Temel Elektronik Onarımı
Lehimleme nedir, ne işe yarar
Lehimleme, iki metal parçayı (genelde bir elektronik bileşenin bacağı ile devre kartı üzerindeki bakır yüzey) eriyik bir metal olan lehim yardımıyla birbirine kalıcı olarak birleştirme işlemidir. Erigen lehim soğuyup katılaştığında hem mekanik bir bağ hem de elektriksel bir temas oluşturur. Bu basit işlem, elektroniğin temelidir ve onu öğrenmek, evde pek çok cihazı tamir edebilmenin kapısını açar.
Bu yazıda baştan şunu belirtelim: lehimleme becerisi, daha önceki yazılarda anlatılan şarj kablosu, kulaklık, kumanda, fare ve klavye tamirlerinin çoğunda işinize yarayacak temel bir yetenektir. Kopan bir teli birleştirmek, gevşeyen bir bağlantıyı sabitlemek, arızalı bir düğmeyi değiştirmek hep lehim ister. İyi haber, lehimlemenin öğrenilmesi zor olmayan, biraz pratikle herkesin kazanabileceği bir beceri olmasıdır. Birkaç temel alet ve birkaç kuralla başlanır.
Gerekli aletler
Lehimlemeye başlamak için birkaç temel alet yeterlidir. En önemlisi havyadır (lehim kalemi); ev tipi elektronik işler için 25 ile 60 watt arası, tercihen ısı ayarlı bir havya idealdir. Çok düşük watt’lı havya ısınmakta zorlanır, çok yüksek watt’lı havya ise hassas parçaları yakar. İkinci vazgeçilmez malzeme lehim telidir; elektronik için kurşunlu ya da kurşunsuz, içinde reçine (flux) bulunan ince lehim teli kullanılır, çünkü reçine lehimin akmasını ve tutmasını sağlar.
Yardımcı aletler işi kolaylaştırır: havyayı güvenle koymak için metal bir altlık (stand), ucunu temizlemek için nemli bir sünger ya da pirinç yün, eski lehimi sökmek için lehim pompası ya da emici bakır fitil, ve parçaları sabit tutmak için bir mengene ya da üçüncü el denen tutucu. Ayrıca ek reçine (flux) macunu, lehimin zor aktığı yerlerde çok işe yarar. Güvenlik için koruyucu gözlük ve iyi havalandırılan bir çalışma ortamı şarttır, çünkü lehim dumanı solunmamalıdır. Bu temel set, çoğu ev onarımı için fazlasıyla yeterlidir.
İlk lehimi atmak
Lehimlemenin püf noktası ısıyı doğru yönetmektir. Önce havyayı tam ısınana kadar bekletin; soğuk havyayla lehim yapılmaz. Havyanın ucunu nemli süngerde temizleyip ucuna ince bir lehim sürerek parlatın; buna kalaylama denir ve ısının iyi iletilmesini sağlar. Ardından birleştireceğiniz iki parçayı (örneğin bir telin ucu ile devre üzerindeki nokta) temiz ve yerinde tutun.
Doğru teknik şudur: havya ucunu lehimlenecek noktaya değdirip birkaç saniye ısıtın, sonra lehim telini havyaya değil, ısınan parçaya değdirin. Parça yeterince ısındıysa lehim anında eriyip akar ve bağlantıyı sarar. Lehim aktıktan sonra önce lehim telini, sonra havyayı çekin ve bağlantının kımıldamadan soğumasını bekleyin. İyi bir lehim noktası parlak, pürüzsüz ve koni şeklinde olur. En sık yapılan başlangıç hatası, lehimi parçaya değil doğrudan havya ucuna eritmektir; bu, lehimin parçaya değil havyaya yapışmasına yol açar. Isıt, sonra lehimle: altın kural budur.
Soğuk lehimi tanımak ve düzeltmek
Lehimlemede en sık karşılaşılan kusur soğuk lehimdir. Soğuk lehim, parçalar yeterince ısınmadan lehim sürüldüğünde oluşur; lehim düzgün akmaz, parlak yerine mat ve topaklı görünür ve içeride tam temas sağlanmaz. Soğuk lehim, çalışan ama ara ara kesilen ya da hiç çalışmayan bağlantılara yol açar ve elektronik cihazlardaki pek çok gizli arızanın sebebidir.
Soğuk lehimi gözle tanımak mümkündür: iyi lehim parlak ve pürüzsüzdür, soğuk lehim ise donuk, çatlak ya da yuvarlak damla gibi durur. Düzeltmek kolaydır: havyayı tekrar o noktaya değdirip lehimi yeniden eritin, gerekirse biraz taze reçineli lehim ekleyin ve bu sefer parçanın tam ısındığından emin olun. Çatlamış ya da yıllanmış cihazlarda, titreşim ve ısıyla zamanla çatlayan lehim noktaları (özellikle ağır parçaların ve soketlerin bağlantıları) sık arıza kaynağıdır; bu noktaları yeniden lehimlemek (reflow) çalışmayan bir cihazı hayata döndürebilir. Soğuk lehimi tanımak, onarımda en değerli becerilerden biridir.
Eski lehimi sökmek
Onarımın yarısı eklemek, yarısı sökmektir. Arızalı bir parçayı (bir mikro düğme, bir soket, bir kondansatör) değiştirmek için önce onu tutan eski lehimi temizlemeniz gerekir. Bunun iki klasik yolu vardır. Birincisi lehim pompasıdır: lehim noktasını havyayla eritip, kurulu pompanın ucunu yaklaştırıp tetiğe basarsınız; pompa eriyik lehimi emer. İkincisi emici bakır fitildir (desoldering wick): fitili lehim noktasının üstüne koyup havyayla bastırırsınız, ısınan fitil eriyen lehimi kılcal etkiyle emer.
Çok bacaklı parçaları sökmek daha zordur; her bacağın lehimini tek tek temizlemek gerekir ve bacaklar kartın içinden geçtiği için sabır ister. Burada ek reçine çok yardımcı olur. Lehim tam temizlenmeden parçayı zorla çekmeye çalışmak, devre kartındaki ince bakır izleri (pad) koparır ki bu, onarımı çok daha zor bir hale getirir. Bu yüzden sökerken acele etmeyin, önce lehimi tam temizleyip parçanın gevşediğinden emin olun. Doğru sökme tekniği, kartı hasarsız tutmanın anahtarıdır.
Güvenlik ve pratik ipuçları
Lehimleme ısı ve duman içeren bir iştir, bu yüzden güvenlik önemlidir. Havyanın ucu çok sıcaktır ve yanık riski taşır; havyayı her zaman metal altlığına koyun, asla masaya bırakmayın ve kablosunun sıcak uca değmemesine dikkat edin. Lehim dumanı (özellikle reçine dumanı) solunmamalıdır; iyi havalandırılan bir ortamda çalışın, mümkünse küçük bir fan ile dumanı yüzünüzden uzaklaştırın. Koruyucu gözlük, sıçrayan lehim damlalarına karşı gözünüzü korur. Kurşunlu lehim kullanıyorsanız, iş bittikten sonra ellerinizi yıkayın.
Pratik için birkaç ipucu: önce atılacak eski bir devre kartı üzerinde deneme yaparak el alıştırın. Havya ucunu her kullanımdan sonra temizleyip kalaylayın, bakımlı bir uç çok daha iyi lehim yapar. Parçaları bir mengene ya da tutucu ile sabitlemek, iki elinizi de havya ve lehim için serbest bırakır. Lehim noktasının soğuyana kadar kımıldamaması şarttır, aksi halde soğuk lehim oluşur. Lehimleme sabır ve pratik işidir; ilk denemeleriniz kusurlu olabilir ama birkaç saatlik alıştırmayla temiz lehim atmaya başlarsınız. Bu beceriyi kazandığınızda, atılacak sanılan pek çok elektronik cihazı kendi elinizle onarabilirsiniz.
