Yaodong (Çin): Lös Platosunda Milyonların Yaşadığı Toprak Evleri

Dünyada en çok insanın hâlâ toprağın içinde yaşadığı bölge, büyük ihtimalle Çin’in kuzeyindeki Lös Platosu’dur. Burada “yaodong” adı verilen toprak/kaya evlerde, tarih boyunca milyonlarca insan yaşamış; bugün bile bu evlerde yaşayan büyük bir nüfus var. Yaodong, kalın ve yumuşak lös toprağının içine oyulan, kemerli tavanlı, sıcak ve serin dengesi olağanüstü olan konutlardır. Bu yazıda, dünyanın en yaygın yaşayan yer altı ev geleneğini, toprak altı ev meraklıları için tanıtıyoruz.

Bu evleri mümkün kılan şey, Lös Platosu’nun eşsiz toprağı. Lös, rüzgarın taşıyıp biriktirdiği ince ama sıkı bir toprak türü; öyle kalın katmanlar oluşturur ki, içine oda oyulduğunda çökmeden durur. İnsanlar bu toprağın hem kolay oyulan hem de kendini taşıyan özelliğini fark edip, evlerini bu toprağın içine yapmışlar; hem de birkaç farklı yöntemle.

İçindekiler

• Yaodong: lös toprağının evleri
• Üç farklı yaodong tipi
• Kemerli tavan ve oyma yöntemi
• Kışın sıcak, yazın serin
• Bugün hâlâ yaşanan evler
• Bölgeden görüntüler
• Yer altı evi açısından değerlendirme

Yaodong: lös toprağının evleri

Yaodong, temelde lös toprağının içine oyulmuş, kemer biçimli tavanı olan bir odadır. Bu odalar tek başına ya da yan yana dizilerek, bir aileye yetecek büyüklükte evler oluşturur. Kemerli tavan, hem toprağın yükünü taşımaya en uygun biçim olduğu için hem de içeriye ferah bir his verdiği için tercih edilir.

Bu evler, serimizde tanıttığımız Matmata (çukur avlulu) ve Guadix (yamaca oyulmuş) örnekleriyle akrabadır; ama Yaodong’u özel kılan, hem çok büyük bir coğrafyaya yayılmış olması hem de milyonlarca insanı barındıracak ölçekte yaşanması. Lös Platosu boyunca köyler, kasabalar, hatta bütün yamaçlar bu toprak evlerle kaplıdır. Yani Yaodong, tek tük bir gelenek değil, koca bir bölgenin temel konut biçimidir.

Üç farklı yaodong tipi

Yaodong’un başlıca üç tipi vardır ve her biri araziye göre farklı bir çözüm sunar. Birincisi, yamaca oyulan tip: bir tepenin ya da vadinin dik yüzeyine yatay olarak odalar açılır; bu, serimizde Guadix ve Kandovan için anlattığımız yönteme benzer. Cepheye kapı ve pencereler yerleştirilir, arkası ise toprağın içine uzanır.

İkincisi, çukur avlulu tip: düz bir arazide önce aşağıya doğru büyük bir kare çukur (avlu) kazılır, sonra bu çukurun yan duvarlarına odalar oyulur. Bu, serimizde Matmata için anlattığımız çukur avlu yönteminin bir benzeridir; ortadaki avlu ışık ve hava sağlar. Üçüncüsü ise, toprağın üstüne kemerli yapılar örülüp sonra üzerinin toprakla örtüldüğü, yarı gömülü tiptir; bu da toprak setli (bermed) evlere benzer. Böylece Yaodong, hemen her arazi tipine uygun bir çözüm sunar; düz ova, dik yamaç ya da tepelik arazi, hepsinde uygulanabilir.

Kemerli tavan ve oyma yöntemi

Yaodong’un yapımı, lös toprağının özelliklerinden yararlanır. İnsanlar önce bir cephe seçer, sonra el aletleriyle içeriye doğru oda oyar. Tavanı düz değil kemerli yaparlar; çünkü serinin yapısal sistem yazısında anlattığımız gibi, kemer biçimi üstteki toprak yükünü en verimli şekilde taşır. Bu sayede oda, üstünde metrelerce toprak olsa bile çökmeden durur.

Oyulan odanın iç yüzeyleri çoğu zaman sıvanır ve badanalanır; bu hem yüzeyi düzeltir, hem tozlanmayı azaltır, hem de serinin aydınlatma yazısında anlattığımız gibi açık renkle içeriyi aydınlatır. Cepheye konan kapı ve pencereler ışık ve hava sağlar; genellikle güneye bakacak şekilde yerleştirilerek kış güneşinden yararlanılır. Bu, serinin ısıtma yazısında anlattığımız pasif güneş ilkesinin sezgisel bir uygulamasıdır. Lös toprağının kolay oyulması, bu evleri çok ekonomik kılar: az malzeme, çok emek ve akıllı bir biçim yeterlidir.

Kışın sıcak, yazın serin

Yaodong’un insanları asırlarca kendine bağlamasının asıl sebebi, iç ortamının konforudur. Lös Platosu sert bir karasal iklime sahiptir: kışlar dondurucu, yazlar ise sıcak geçer. Ama kalın lös toprağının içindeki bir yaodong, dışarısı ne olursa olsun dengeli kalır. Serinin ısı ve soğutma yazılarında anlattığımız gibi, kalın toprak örtüsü dış sıcaklık dalgalanmalarını yumuşatır.

Bunun pratik anlamı büyüktür: yaodong kışın dışarısı eksi derecelerdeyken içeride ılık kalır, yazın ise kavurucu sıcakta serin olur. Bu da hem kışın az yakıtla ısınmak hem de yazın klimaya hiç ihtiyaç duymamak demektir. Yakıtın ve enerjinin kıymetli olduğu bu bölgede, bu doğal denge paha biçilmez bir avantajdır. İnsanlar, toprağın altında yaşamanın konforunu ve ekonomisini, modern yalıtım teknolojisi olmadan, sadece kalın toprak ve akıllı bir biçimle elde etmişlerdir. Yaodong, toprağın ısı dengesinin en büyük ölçekli ve en uzun süreli kanıtlarından biridir.

Bugün hâlâ yaşanan evler

Yaodong’u dünyada eşsiz kılan şey, bu evlerin hâlâ yaşayan milyonlarca insanın evi olmasıdır. Lös Platosu’nda bugün de büyük bir nüfus bu toprak evlerde yaşamını sürdürüyor; kimi köyler tamamen yaodonglardan oluşuyor. Bu evler, modern zamanlarda elektrik, su ve konforlarla da donatılmış; yani toprak evinde yaşamak, çağdaş hayattan kopmak anlamına gelmiyor.

Elbette yaodong’un da dikkat gereken yanları var: serinin havalandırma ve su yalıtımı yazılarında anlattığımız gibi, iyi havalandırma ve suyun kontrolü bu evler için de önemli. Yumuşak lös toprağı, aşırı ve ani suya karşı korunmalı; drenaj ihmal edilmemeli. Ama doğru bakımla, yaodong asırlarca yaşanabilen, ekonomik ve konforlu bir ev olarak varlığını sürdürüyor. Son yıllarda bu geleneğin ekolojik değeri de yeniden keşfediliyor; düşük enerjili, doğayla uyumlu bu evler, sürdürülebilir mimari açısından yeniden ilgi görüyor.

Bölgeden görüntüler

Yaodong’u yazıyla anlatmak bir yana, bu toprak evleri ve içlerindeki hayatı görmek çok daha etkileyici. Aşağıdaki iki video doğrudan Lös Platosu’ndan: ilkinde yaodong evlerini ve bölgeyi, ikincisinde bu evlerde yaşamayı sürdüren insanları göreceksiniz. Anlatım İngilizce ama evlerin toprağa nasıl oyulduğu ve nasıl yaşandığı görüntüden net anlaşılıyor.

Yer altı evi açısından değerlendirme

Yaodong, serimizde tanıttığımız örnekler arasında en yaygın ve en çok insanın yaşadığı yer altı ev geleneği. Matmata’nın çukur avlusunu, Guadix’in yamaç oymasını ve toprak setli evleri tek bir bölgede, üç ayrı tip halinde bir araya getirir. Bu da onu, arazi tipine göre nasıl farklı toprak evi çözümleri geliştirilebileceğinin en zengin örneği kılar.

Yaodong’un en büyük dersi, toprak altı yaşamın küçük bir istisna değil, koca bir bölgenin milyonlarca insanı barındıran temel konut biçimi olabileceğini göstermesidir. Kalın lös toprağı, kemerli tavan ve akıllı yönlendirmeyle, insanlar kışın sıcak yazın serin, ekonomik ve dayanıklı evler yapmışlar. Kendi toprak altı evini hayal edenler için Yaodong, “toprak evi, doğru toprakta ne kadar yaygın ve yaşanası olabilir?” sorusuna verilmiş, milyonlarca insanın yaşamıyla kanıtlanmış bir cevap.

Bu yazıdaki bilgiler, Yaodong ve Lös Platosu hakkındaki kamuya açık kaynaklar temel alınarak, kendi anlatımımızla derlenmiştir. Ayrıntı için: Wikipedia — Yaodong. Görseller: Wikimedia Commons (açık lisanslı; lisans ve fotoğrafçı bilgileri görsel açıklamalarında belirtilmiştir).