Işık ve Gökkuşağı Deneyleri
Gökkuşağının renkleri aslında hep beyaz ışığın içinde saklıdır. Bir bardak su, bir ayna ya da bir CD ile bu gizli renkleri ortaya çıkarmak ve evde kendi gökkuşağını yapmak mümkün. Bu yazıda ışık ve gökkuşağıyla ilgili basit deneyleri anlatıyorum.
Beyaz Işık Aslında Renklidir
Güneşten gelen ya da bir ampulden yayılan beyaz ışık, göründüğünün aksine tek bir renk değildir. İçinde kırmızıdan mora kadar bütün renkleri barındırır; bu renkler iç içe geçtiği için biz onları beyaz olarak görürüz. Gökkuşağı, işte bu renklerin tek tek ayrışmış halidir.
Renkleri ayırmak için ışığı bir ortamdan diğerine, örneğin havadan suya ya da cama geçirmek yeterlidir. Her renk farklı açıyla büküldüğü için birbirinden ayrılır ve o tanıdık renk bandı ortaya çıkar. Başlıktaki fotoğraf tam da bu ayrışmayı gösteriyor.
Kırılma Nedir
Işığın bir saydam ortamdan diğerine geçerken yön değiştirmesine kırılma denir. Bunu en basit şekilde bir bardak suya batırılmış kalemle görebilirsin: kalem su yüzeyinde kırılmış, kaymış gibi görünür. Oysa kalem sağlamdır; kırılan şey ışığın yoludur.
Bu basit deney, gökkuşağının temelindeki olayı gösterir. Işık sudan geçerken büküldüğü için, farklı renkler farklı miktarda bükülür ve ayrışır. Aşağıdaki çizim yapabileceğin deneyleri topluyor.
Su Prizmasıyla Gökkuşağı
Evde gökkuşağı yapmanın en kolay yolu su prizmasıdır. Şeffaf bir bardağı suyla doldur, güneş gören bir pencere kenarına koy ve altına ya da arkasına beyaz bir kağıt yerleştir. Bardağı biraz oynattığında kağıdın üstünde kırmızıdan mora uzanan bir renk bandı belirir.
Su, tıpkı bir cam prizma gibi davranarak beyaz ışığı renklerine ayırır. Çocuklarla renklerin sırasını (kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, mor) saymak güzel bir gözlem alıştırması olur. Akış şeması adımları gösteriyor.
Ayna ve CD ile Gökkuşağı
Bir başka yöntem ayna deneyidir. Bir kaba su koyup içine eğik bir ayna yerleştir ve güneş ışığını aynaya düşür. Ayna, su içinde bir prizma etkisi yaratır ve yansıyan ışık duvarda gökkuşağı oluşturur. Aynayı ve kabı biraz oynatarak en net gökkuşağını yakalarsın.
Daha da kolayı eski bir CD ya da DVD kullanmaktır. CD’nin parlak yüzeyini ışığa tuttuğunda üzerinde kayan rengarenk desenler görürsün; CD’nin minik oyukları ışığı renklerine ayırır. Bu, hiç malzeme hazırlamadan yapılabilen anında bir gökkuşağı deneyidir.
Gökyüzündeki Gökkuşağı Nasıl Oluşur
Bu deneyleri yaptıktan sonra gökyüzündeki gerçek gökkuşağını açıklamak çok kolaylaşır. Yağmurdan sonra havada asılı kalan milyonlarca minik su damlası, tıpkı bardaktaki su gibi birer küçük prizma gibi davranır. Güneş ışığı bu damlalara girip renklerine ayrılır ve biz gökte kocaman bir renk yayı görürüz.
Bu yüzden gökkuşağını hep güneş arkamızdayken ve karşımızda yağmur ya da nem varken görürüz. Çocuklara bahçede bir hortum ya da sprey şişesiyle güneşe sırtını dönerek su püskürttürmek, kendi gökkuşaklarını yaratmalarını sağlar.
Renk Çarkı — Renkler Birleşince
Son deney, gökkuşağının tam tersini gösterir. Bir karton daireyi gökkuşağı renklerine boyar, ortasından bir iple ya da kalemle döndürürsün. Daire hızla dönerken renkler gözde birleşir ve disk soluk beyazımsı-gri görünür.
Bu, beyaz ışığın aslında bütün renklerin birleşimi olduğunu kanıtlar. Yani prizma renkleri ayırırken, renk çarkı onları yeniden birleştirir. İkisini bir arada göstermek, ışığın doğasını çocukların zihninde tam olarak oturtur.
Işık ve Gökkuşağı Deneyleri Videoları
İlk videoda prizmayla ışığın renklere ayrılışını izleyebilirsin.
İkinci videoda prizma, gök kuşağı ve renk çarkı birlikte anlatılıyor.
Bir bardak su, bir ayna ya da eski bir CD ile beyaz ışığın içindeki gizli renkleri ortaya çıkarmak mümkün. Güneşe doğrudan bakmamaya dikkat ettiğin sürece, evde kendi gökkuşağını yapmak hem büyüleyici hem de öğretici bir deney.
