Sesi Görünür Kılan Basit Deneyler
Sesi duyarız ama göremeyiz; oysa birkaç basit deneyle sesin aslında bir titreşim olduğunu gözle görülür hale getirmek mümkün. İp telefondan dans eden pirince kadar bu deneyler çocuklara sesin sırrını somut biçimde gösterir. Bu yazıda sesi görünür kılan deneyleri anlatıyorum.
Ses Aslında Nedir
Ses, titreşen bir nesnenin çevresindeki havayı titreştirmesiyle oluşur. Bir davula vurduğunda derisi titrer, bu titreşim havaya geçer ve kulağımıza ulaştığında onu ses olarak duyarız. Yani her sesin ardında mutlaka titreşen bir şey vardır.
Bunu kendin hissedebilirsin: elini boğazına koyup konuşursan ses tellerinin titreştiğini parmaklarında duyarsın. Titreşim durduğunda ses de anında kesilir. Bu basit gerçek, aşağıdaki tüm deneylerin temelini oluşturur.
Ses Nasıl Yayılır
Ses yayılmak için bir ortama ihtiyaç duyar; havada, suda ve katı maddelerde yayılır ama tamamen boş uzayda, yani havasız ortamda yayılamaz. İlginç olan, sesin katılarda havadan daha hızlı ve net ilerlemesidir; bir masaya kulağını dayayıp öbür ucuna hafifçe vurduğunda sesi çok net duyarsın.
Bu yüzden ip telefon deneyi bu kadar etkilidir: ses, gergin ipin katı yapısı boyunca neredeyse hiç dağılmadan ilerler. Aşağıdaki çizim yapabileceğin deneyleri topluyor.
İp Telefon — Katıda İletim
Klasik ip telefon, sesin katılarda iletildiğini gösteren en sevilen deneydir. İki bardağın dibine delik açar, bir ipi uçlarından düğümleyerek bağlarsın. İki kişi bardakları tutup ipi gergin tuttuğunda, biri konuşurken diğeri sesi bardaktan net biçimde duyar.
Sihir ipin gergin olmasında saklı: ip gevşekse titreşim iletilmez ve ses kaybolur. Çocuklara ipi gevşetip gerdirerek bu farkı denetmek, sesin gerçekten ip boyunca yolculuk ettiğini kanıtlar. Akış şeması adımları gösteriyor.
Titreşimi Görmek — Dans Eden Pirinç
Sesin titreşim olduğunu doğrudan göstermek için harika bir deney var. Bir kasenin ağzına streç film ya da balon gerip üstüne birkaç tane pirinç ya da tuz serp. Kasenin yanında yüksek sesle konuş, bağır ya da bir tencere kapağına vur.
Ses dalgaları gergin filmi titreştirir ve pirinçler zıplayıp dans etmeye başlar. Çocuklar sesin gözle görülmeyen gücünü ilk kez böyle somut görür. Ne kadar yüksek sesle bağırırsan pirinçlerin o kadar çok zıpladığını fark etmek de sesin şiddetini öğretir.
Perde ve Frekans — Lastik Gitar ve Su Ksilofonu
Sesin sadece şiddeti değil, inceliği-kalınlığı da deneyle gösterilir. Bir kutuya farklı kalınlıkta lastikler gerip çektiğinde, ince lastik tiz (ince), kalın lastik pes (kalın) ses verir; lastiği gerdikçe ses incelir. İşte bir gitarın çalışma mantığı budur.
Su bardağı ksilofonu da aynı fikri gösterir: bardaklara farklı seviyelerde su koyup kaşıkla vurduğunda her biri farklı bir nota verir. Çocuklar su seviyesini değiştirerek basit ezgiler bile çalabilir; bu, hem fen hem de müzik dersine dönüşür.
Diyapazon, Su ve Boğazda Titreşim
Bir diyapazonun (ses çatalı) varsa, ona vurup titreşirken ucunu bir kap suya değdir; su her yöne sıçrar çünkü çatal hızla titreşmektedir. Diyapazon yoksa metal bir çatala vurup aynı etkiyi daha hafif biçimde deneyebilirsin.
En basit ve araçsız deney ise boğaz deneyidir: parmaklarını boğazına koyup bir şarkı mırıldan. Pes seslerde yavaş, tiz seslerde hızlı titreşimi parmaklarında hissedersin. Bu, sesin kaynağının her zaman bir titreşim olduğunu bedeninde kanıtlar.
Ses Deneyleri Videoları
İlk videoda bardaktan telefon yapımını izleyebilirsin.
İkinci videoda ses dalgalarıyla ilgili eğlenceli bir deney var.
İp telefon, dans eden pirinç ve lastik gitarla sesin aslında bir titreşim olduğunu gözle görülür kılmak çocuklar için küçük bir sihir gibi. Birkaç bardak ve biraz pirinçle bu görünmez dünyayı sınıfa ya da eve taşıyabilirsin.
