Statik Elektrikle Eğlenceli Deneyler
Saça sürtülen bir balonun saçı kaldırması ya da duvara yapışması, çocukların en çok şaşırdığı deneylerdendir. Bütün bunların arkasında statik elektrik vardır ve tek gereken bir balon ile kuru bir gün. Bu yazıda statik elektrikle yapılan eğlenceli deneyleri anlatıyorum.
Statik Elektrik Nedir
Her madde, içinde artı ve eksi yük taşıyan minik parçacıklardan oluşur. Normalde bu yükler dengededir. Ama iki nesneyi birbirine sürttüğünde, eksi yüklü parçacıklar (elektronlar) birinden diğerine geçer ve denge bozulur; işte bir nesnede biriken bu dengesiz yüke statik elektrik denir.
Bu birikmiş yük, başka nesneleri çekebilir ya da itebilir. Balonu saça sürttüğünde balon eksi yükle yüklenir ve bu yük sayesinde saç tellerini, küçük kağıtları, hatta su akışını kendine doğru çeker. Başlıktaki fotoğraf tam da bu çekimi gösteriyor.
Neden Oluşur ve Kuru Hava
Statik elektriğin sırrı sürtünmede ve havanın nemindedir. Sürtünme elektronları aktarır; bu yüzden balonu ne kadar çok sürtersen o kadar güçlü yüklenir. Yün, saç ve kürk bu iş için en iyi yüzeylerdir.
Nem ise statik elektriğin düşmanıdır. Havadaki su buharı, biriken yükü sessizce kaçırır. Bu yüzden bu deneyler kuru, serin kış günlerinde çok daha iyi çalışır; nemli bir yaz gününde balon saça zar zor yapışır. Çocuklara bunu açıklamak, neden kışın kapı koluna dokununca çarpıldığımızı da anlatır. Aşağıdaki çizim yapılabilecek deneyleri topluyor.
Duvara Yapışan Balon ve Saç Kaldırma
En klasik deneyle başla. Bir balonu şişir, saçına ya da bir yün kazağa 15-20 saniye hızlıca sürt. Sonra balonu yavaşça saçına yaklaştır; saç telleri balona doğru havalanıp kalkar. Balonu başının üstünde gezdirerek saçı adeta ayağa kaldırabilirsin.
Aynı yüklü balonu bir duvara dayayıp bıraktığında, balon hiçbir yapıştırıcı olmadan duvarda asılı kalır. Bunun sebebi balonun eksi yükünün duvarda zıt bir çekim yaratmasıdır. Balon birkaç dakika sonra yükünü kaybedince düşer. Akış şeması adımları gösteriyor.
Kağıt ve Tüy Çekme
Statik elektriğin çekme gücünü göstermenin bir yolu da küçük kağıt parçalarıdır. Bir kağıdı küçük küçük yırt, masaya serp. Saça sürttüğün balonu üstlerine yaklaştırdığında kağıt parçaları zıplayarak balona yapışır.
Aynı deneyi küçük tüyler, pul pul köpük parçaları ya da kıtır mısır patlağı taneleriyle de yapabilirsin. Hafif nesnelerin balona doğru sıçraması, görünmez elektrik kuvvetinin ne kadar güçlü olduğunu somut biçimde gösterir.
Su Akışını Bükme
Belki de en şaşırtıcı deney su bükme deneyidir. Musluğu çok ince bir su akışı verecek şekilde aç. Saça sürttüğün balonu akan suya yaklaştır; su akışı balona doğru eğilir, sanki görünmez bir el onu çekiyormuş gibi.
Su balona değmez, sadece yük tarafından çekilir. Bu deney, statik elektriğin sadece hafif katı parçaları değil, akan suyu bile etkileyebildiğini gösterir ve çocukların gözünde adeta bir sihir gibidir.
Tuz-Biber Ayırma ve Günlük Hayatta Statik
Eğlenceli bir sihirbazlık deneyi de tuz-biber ayırmadır. Bir tabağa tuz ve karabiberi karıştır. Saça sürttüğün balonu ya da statiklenmiş bir plastik kaşığı karışıma yaklaştır; daha hafif olan karabiber taneleri zıplayarak balona yapışırken tuz tabakta kalır.
Bu deneyleri yaptıktan sonra günlük hayattaki statiği açıklamak kolaylaşır: kazağı çıkarırken çıtırdama, kapı koluna dokununca çarpılma, yün halıda yürüyünce elektriklenme hep aynı olaydır. Hatta gökyüzündeki şimşek de dev bir statik elektrik boşalmasıdır; evdeki küçük çarpılma ile gökteki şimşek aynı ailedendir.
Statik Elektrik Deneyleri Videoları
İlk videoda balonla statik elektrik deneyini izleyebilirsin.
İkinci videoda statik elektriğin ne olduğu basitçe anlatılıyor.
Bir balon ve kuru bir günle statik elektriğin görünmez gücünü saç kaldırmaktan su bükmeye kadar onlarca şekilde gösterebilirsin. Hem hiç masrafsız hem de çocukların kahkahalarla izleyeceği deneyler bunlar.
